شركت "گوگل" با وجود درگيري با ناشران بر سر حق تاليف، همچنان درصدد است، ميليونها كتاب را به صورت الكترونيك بر روي شبكه اينترنت در دسترس خوانندگان در سراسر جهان قرار دهد.
نشريه "نيچر" اين حركت را مساوي با مرگ صنعت چاپ ميداند.
در همين حال گروهي از افراد آيندهانديش در نقاط مختلف طرحي را براي گردآوري همه كتابهاي قديمي و از چاپ خارج شده اجرا كردهاند.
هدف اين افراد آن است كه اين كتابهاي ناياب را به صورت ديجيتالي بر روي شبكه اينترنت در دسترس همگان قرار دهند.
يكي از اين علاقهمندان، محققي هندي به نام ويشواز شاوان Vishwas Chavan است كه تاكنون هفت هزار كتاب قديمي از سراسر جهان جمعآوري كرده است كه بيش از ۲هزارو ۵۰۰مجلد آنها در نيمه اول قرن نوزدهم تحرير شدهاند.
شاوان براي دستيابي به اين كتابها سالها به كتابخانههاي گوناگون سرزده و با زحمت زياد آنها را از گوشه و كنار جهان جمع كرده است.
افرادي همچون او روياي زماني را در سر ميپرورانند كه در آن محققان با فشار دادن دكمه يك موشواره كامپيوتري به منابع مورد نظر خود دست يابند و اطلاعات تخصصي را با كمترين صرف وقت مورد استفاده قرار دهند.
چند سال پيش اين رويا، صرفا نوعي خيال خام به نظر ميرسيد اما از زماني كه گوگل اعلام كرده كه ميليونها كتاب را از پنج كتابخانه بزرگ در دانشگاههاي آكسفورد، هاروارد، استنفورد، ميشيگان و نيز كتابخانه عمومي نيويورك به صورت ديجيتالي در اختيار عموم قرار خواهد داد، ساير موسسهها و نهادها نيز در اروپا و آمريكا به تكاپو افتادهاند و در نظر دارند طرحهاي مشابه خود را براي ارايه ديجيتالي ميليونها كتاب اجرا كنند.
به نظر ميرسد اين حركت فراگير به سمت ديجيتالي كردن كتابها تاثير انكارناپذيري بر صنعت نشر و نيز بر شيوه فعاليت پژوهشگران، نحوه عمل كتابداران، و شيوه كتابخواني باقي خواهد گذارد.
كتابداران و متخصصان سيستمهاي اطلاع رساني بايد ابزار جديدي براي تهيه فهرستها و نيز هدايت افراد از ميان هزار توي اطلاعات آماده سازند. ناشران و نويسندگان نيز بايد بزودي انديشيدن در قالبهاي ديجيتالي را آغاز كنند، درست همانگونه كه هماكنون طراحان صفحات وب و نويسندگان وبلاگها چنين ميكنند.
اما انقلابها بندرت بدون خونريزي هستند و انقلاب اخير در عرصه ارائه اطلاعات به صورت الكترونيك نيز بزودي شكل راديكار بخود گرفت و سيماي زشتي پيدا خواهد كرد. در آمريكا نويسندگان و ناشران در حال اماده شدن براي نبرد حقوقي با شركت گوگل هستند.
ديدگاهها در اينباره كه آيا بايد طرحهاي ديجيتالي كردن كتابها به موسسههاي خصوصي نظير گوگل و "آمازون" واگذار شود يا نه؟ متفاوت است.
با توجه به آنكه چند پروژه ديجيتالي كردن كتابها به صورت همزمان اعلام شده، روشن نيست كه چه شمار از اين كتابها به صورت رايگان در دسترس عموم قرار خواهند داشت و يا اينكه نحوه هماهنگسازي ميان اين طرحها و يا شيوه دسترسي پيدا كردن به كتابها چگونه خواهد بود؟
انديشه ديجيتالي كردن كتابها از دهه ۱۹۷۰و همان اوان شكلگيري اينترنت مطرح بودهاست. در چهارم ژوئيه سال ۱۹۷۴يك نسخه از اعلاميه استقلال آمريكا به صورت ديجيتالي براي همه آمريكاييها ارسال شد و پروژه موسوم به "گوتنبرگ" براي توليد نخستين كتاب ديجيتالي شكل گرفت.
از آن زمان تاكنون ۲۰هزار داوطلب همكار در اين پروژه بيش از ۵۰هزار كتاب را كه دوره حق تاليفشان به پايان رسيده است اسكن كرده و به صورت ديجيتالي آماده ساختهاند.
همه همكاران اين پروژه به صورت رايگان كار ميكنند. اين قبيل طرحها به واسطه نوعي تمايل ايدهآليستي براي در اختيار همگان قرار دادن معرفت شكل مي گيرد.
در عين حال اين قبيل پروژهها كار جستجوي آن لاين از كتابها را بسيار تسهيل ميكنند.
همين جنبه اخير بنياد ملي علوم در آمريكا را وادار ساخت تا در طرحي موسوم به "پروژه يك ميليون كتاب" كه يك طرح بينالمللي براي در اختيار عامه قرار دادن كتابها به صورت ديجيتالي است، مشارك ورزد.
در اين طرح نهادهاي گوناگوني از جمله دانشگاه "كارنگي ملون" در پيتسبورگ نيز مشاركت دارند.
از سال ۲۰۰۲كه اين پروژه شروع شده تا كنون بيش از ۶۰۰هزار كتاب كه دوره حق تاليف آنها به پايان رسيده اسكن شدهاند و در حال حاضر نيمي از آنها به صورت ديجيتالي بر روي شبكه اينترنت در دسترس هستند و كار اسكن كردن اين كتابها در هندوستان و چين به انجام ميرسد.
كتابهاي مورد نظر از كتابخانههاي مختلف دنيا به صورت امانت به اين كشورها ارسال ميشوند.
قابليت جستجو در عين حال يكي از محركهاي اصلي شركتهاي خصوصي است كه وارد عرصه ديجيتالي كردن كتابها شده اند. اين امر حتي شامل آن دسته از كتابهايي ميشود كه هنوز دوره حق تاليفشان به پايان نرسيده است.
به عنوان مثال هماكنون برخي از شركتهايي كه كتابها را به صورت آن لاين به خريداران عرضه ميكنند و فروشنده اينترنتي كتاب به شمار ميآيند، به خريداران اجازه ميدهند شماري از صفحات كتابها را به صورت آن لاين مطالعه كنند و در صورت تمايل نسخه آن را براي خود سفارش دهند.
در آمريكا شركت آمازون با اجازه ناشر اطلاعات ديجيتالي قابل جستجو را در اختيار خوانندگان و خريداران قرار ميدهد. اين شركت ميگويد هماكنون چند صد هزار كتاب به صورت آن لاين قابل جستجو هستند.
اين شركت هماكنون به خريداران گزينه خريد نسخه الكترونيك كتابها را نيز عرضه ميكند.
اين قبيل كتابها يا اسناد الكترونيك را، ميتوان بر روي يك دستگاه الكترونيك قابل حمل و نقل جاي داد. اين شركت انتظار دارد اين قبيل خدمات الكترونيكي ديگر بخشهاي اين تجارت را نيز تقويت كند.
به عنوان نمونه توانايي بر مطالعه قسمتهاي از كتاب و نگاه به فهرست آن به صورت ديجيتالي موجب شدهاست كه فروش كتابها تا هشت درصد افزايش يابد.
اما شركت گوگل در اعلام طرح مربوط به ديجيتالي كردن ميليونها نسخه از كتابهايي كه حق تاليف آنها هنوز به پايان نرسيده هيچ سخني از دريافت وجه به ميان نياورده است.
سخنگوي گوگل ميگويد كه هدف پروژه جستجوي كتاب گوگل آن است كه كتابهايي را كه در حال حاضر به صورت چاپي در دسترس قرار دارند به صورت آن لاين در دسترس همگان قرار دهد اما اين احتمال كه گوگل از اين اقدام خود ميتواند سود سرشار اقتصادي به دست آورد موجب عصبانيت نويسندگان و ناشران شده است.
در پائيز سال جاري صنف نويسندگان و اتحاديه ناشران در آمريكا شكايتي را عليه گوگل و زيرپاگذاشته حق تاليف به وسيله اين شركت، تسليم دادگاه كرد.
شكايتكنندگان اظهار داشتهاند شركت گوگل از آنان براي كپي كردن كتابها اجازه نگرفته است.
گوگل از ناشران اجازه گرفته كه در پروژه خود برخي از كتابهايي را كه حق تاليف آنها هنوز به پايان نرسيده نيز بگنجاند اما نه اينكه كل پروژه مشتمل بر اين نوع كتابها باشد.
گوگل استدلال ميكند كه نيازي ندارد براي هر كتاب اجازه كسب كند، زيرا در نظر دارد اين كتابها را بر مبناي قانون "استفاده منصفانه" كه در آمريكا اجرا ميشود در دسترس خوانندگان بگذارد.
اين شيوه اجازه ميدهد افراد براي مقاصدي مانند تدريس يا تحقيق بتوانند از اين قبيل كتابهاي آن لاين استفاده كنند.
به عنوان مثال گوگل همه متن را در اختيار خوانندگان نميگذارد بلكه قسمتهايي از آنها را به شكل گزينشي ارائه ميكند. اين امر در مورد كتابهايي است كه دوره حق تاليف آنها هنوز به پايان نرسيدهاست اجرا ميشود.
گوگل ميگويد خريداران اگر بتوانند به قسمتهايي از محتواي كتاب دسترس داشته باشند، براي خريد كتاب علاقه بيشتري نشان ميدهند. در عين حال گوگل مدعي است كه عرضه بخشهايي از محتواي كتاب به صورت ديجيتالي مشابه عمل فهرست كردن كتابهاست كه در كتابخانهها صورت ميگيرد.
اما نماينده صنف نويسندگان آمريكايي تاكيد دارد كه هر نوع كپي كردن بخشهاي كتاب معادل زير پا گذاردن قانون مربوط به حق تاليف است و اين مساله ربطي به نحو استفاده از بخش كپي گرفته شده ندارد.
ادامه دارد...
منبع : ايرنا