گسترده شدن فنآوري اطلاعات و نفوذ وسايل ارتباطات از راه دور به عمق جامعه، ابزارها و روشهاي آموزش در جوامع را نيز متحول كرده و اين تحول در جهتي است که هر فرد در هر زمان و هر مکاني بتواند با امکاناتي که خود مشخص ميکند، مشغول يادگيري شود؛ پيشرفت تکنولوژي و ارزانتر شدن هزينه استفاده از آن، فكر استفاده از ابزارهاي جديدتر براي انتقال دانش را در جوامع مطرح كرد و به دنبال آن به وجود آمدن و گسترش اينترنت نيز آموزش الكترونيكي را بعد از آموزش از راه دور براي استفاده بيشتر از امكانات موجود براي گسترش آموزش در جوامع مدنظر قرار داد.
بر اين اساس آموزش الكترونيكي، امكانات خوب و مهمي را در حوزه آموزش در اختيار جوامع قرار ميدهد كه البته استفاده از آن مستلزم ايجاد زيرساختهاي مناسب است اما اينكه زيرساختها و امكانات لازم براي استفاده از اين نوع آموزش به چه ميزان در كشور وجود دارد يا اينكه اصولا تا چه اندازه به آموزش الكترونيك در مجامع آموزشي كشور بويژه دانشگاهها بها داده ميشود از جمله مواردي است كه در اين گزارش سعي كردههايم به آنها بپردازيم.
به گزارش خبرنگار فنآوري اطلاعات خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در آموزش الكترونيكي كه بهعنوان روش مدرن آموزشي از آن ياد ميشود، سه مولفه و رويكرد مهم وجود روش و محتواي آموزشي سفارش شده براي هر آموزش، تعيين بازه زماني توسط آموزشگيرنده و همچنين انتخاب مکان دلخواه توسط او براي دسترسي به مطالب آموزشي مدنظر است، ضمن اين كه آموزش الکترونيک دامنه گستردهاي نيز داشته و با توجه به نوع استفاده و امکانات موجود به انواع آموزش بر پايه وب، آموزش مبتني بر رايانه، آموزش از طريق وسايل و ابزار ديجيتال همراه و همچنين آموزش از طريق تلفنهمراه تقسيم ميشوند كه هر يك مزاياي خاص خود را دارا هستند.
همچنين نبود نياز به صرف وقت و حضور در کلاس، برخورداري از يک روش مطالعه انعطافپذير مطابق نياز دانشجو، بهرهمندي از مزاياي کار گروهي در مطالعه به صورت آنلاين، کنجکاوي و ابتکار بيشتر و دسترسي به تکنولوژيهاي جديد، استفاده از اطلاعات بهروز، امكان يادگيري در هر زمان و هر مکان و همچنين كاهش هزينههاي يادگيري از جمله مزيتهاي عنوان شده از سوي كارشناسان امر براي آموزش الکترونيکي است.
سرمايهگذاري اصولي دولت براي آموزش الكترونيكي ضروري است
محمدرضا ركنالديني - مدير اجرايي آموزش الكترونيكي دانشگاه صنعتي شريف - در اينباره معتقد است: از آنجا كه بهکارگيري آموزش الكترونيکي صرفهجويي در زمينههاي مختلف را باعث ميشود دولت ميتواند با سرمايهگذاري اصولي، اساسي و فراهم کردن زير ساخت مناسب و سياستگذاري صحيح از اين موضوع حمايت كند.
وي اظهار كرد: در شروع طرح آموزش الكترونيكي به دليل نبود پيگيريهاي لازم از سوي مسوولان، برخي دانشگاهها با وجود مشكلات، آموزش در اين حوزه را البته نه به معناي واقعي، آغاز كردند.
او ادامه داد: وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در اين حوزه تنها به مجوز دادن براي آغاز به كار دانشكدهها و موسسات آموزشي و ارايهي مدرك به فارغالتحصيلان اكتفا كرده است در حالي كه ميتواند با تعيين استاندارد آموزشي در اين حوزه و سامان دادن به شيوههاي آموزشي صحيح و اطمينان از سطح علمي فارغالتحصيلان دورههاي مجازي، در مسير توسعهي كمي و كيفي اين دورهها نقش بازي كند.
پيادهسازي آموزش الكترونيكي به عنوان آموزشي نو در كشور بايد با فرهنگسازي آغاز شود، آموزش مجازي تعاملات زيادي با اينترنت دارد و ميتوان با استفاده از امكانات ICT دانشجويان را به بهترين نحو آموزش داد و فرآيند يادگيري را در آنها با كم كردن رفت و آمدها تسريع كرد.
اما آيا آموزش الكترونيكي ميتواند جايگزين آموزش سنتي شود و يا تنها بايد بهعنوان مكمل از آن استفاده كرد؟ به گفته كارشناسان دانشگاههاي بزرگ جهان با وجود امكانات مناسب زيرساختي آموزش سنتي خود را حذف نكردهاند زيرا محتواي ديجيتالي به عنوان مبحثي مهم در آموزش الكترونيك توسط نيروي انساني محقق و فعال در محيطهاي دانشگاهي ايجاد ميشود. جهان به سمت e-learning 2 رفته که در آن دانشجويان به توليد محتوا ميپردازند و اين باعث ميشود که اساتيد بيشتر به جنبههاي تحقيقاتي بپردازند.
موانع انساني دليل نرسيدن به آموزش الكترونيكي فعال در كشور است
محمد عشقي - استاد دانشگاه ـ نيز در اينباره ميگويد: آموزش الكترونيكي براي اين است كه هر فرد با هر استعداد در هر مكاني بتواند از آموزش استفاده كند و براي صدور مدرک در اين نظام آموزشي بايد آزمونهاي استاندارد در فضاي مجازي از تمام دانشآموختگان گرفته شود تا سطح علمي فارغالتحصيلان مشخص شود.
وي با اشاره به اين كه آموزش الكترونيكي آموزش آينده جهان خواهد بود كه دانشگاههاي فعلي را به موزه تبديل خواهد كرد، ادامه داد: جهان در آموزش الكترونيكي شاهد پيشرفتهاي چشمگيري است و اين در حالي است كه ما رفتن به اين سمت را غيرلازم و حتي تزييني ميدانيم و منتظريم نتايج دانشگاههاي جهان را در اين زمينه ببينيم و آن زمان شروع كنيم که قطعا دير است.
او با بيان اين كه در حال حاضر با وجود زيرساختهاي اينترنتي ميتوانيم آموزش الكترونيكي را شروع كنيم، افزود: آموزش الكترونيكي در تمام جهان از آموزش غيرحضوري شروع شده است. آنها ميدانند چگونه بايد به دانشجويي كه حضور فيزيكي او را درك نميكنند آموزش بدهند.
فرهنگسازي در حوزه آموزش الكترونيكي در بين اساتيد شرط اول ايجاد اين نوع آموزش است؛ در آموزش الكترونيكي روش ياددهي به دانشجو متفاوت است و آموزش اساتيد براي استفاده از اين روش اهميت دارد همچنين موانع تكنولوژيكي نيز در مسير رسيدن به آموزش الكترونيكي فعال وجود دارد كه موانع انساني مهمتر و رفع آنها مستلزم صرف زمان بيشتر دانسته شده است.
بدنه اصلي يک سيستم آموزش الكترونيكي شامل 70 درصد استاد، 20 درصد دانشجو، 10 درصد تكنولوژي است و اين ميتواند بگويد كه كار بايد از كجا شروع شود. آموزش الكترونيكي به ساختمان و اشغال فضاي آموزشي نياز ندارد اما محقق كردن اين نوع آموزش به برنامهريزي بلندمدت و سياستهاي اصولي نياز دارد كه بايد از حالا آغاز شود.
محتواي ديجيتالي در كشور مورد غفلت قرار گرفته است
اما حسين ابراهيمآبادي - عضو انجمن ايراني جامعه اطلاعاتي - در اينباره معتقد است: توليد محتواي تحت وب بايد به قدري گسترش پيدا كند كه اساتيد نقش نظارتي و ارزيابي را برعهده داشته باشند و تنها ناقل محتواي كتب نباشند؛ در آموزش الكترونيكي آن بخش از محتوا كه بايد از طريق صدا و تصوير قابل فهم باشد به آموزش تحت وب نيازمند است.
وي با بيان اين كه هدف از آموزش الكترونيكي آموزش دادن با كيفيت در هر محيطي است گفت: به كمك محيطهاي الكترونيكي رويكردهاي جديد فرآيندهاي يادگيري را محقق ميكنند. منظور از ايجاد آموزش الكترونيكي ايجاد يك جريان جديد آموزشي نيست بلكه استفاده از محيط و ظرفيتهاي جديد آموزش مورد نظر است.
اين كارشناس اضافه كرد: براي برقراري نظام آموزشي مبتني بر امكانات الكترونيكي، فراهم كردن امكاناتي چون ايجاد شبكههايي با امكان دسترسي آسان و همهگير و نيز محتواي ديجيتالي كه مورد غفلت قرار گرفته است از شرايط اصلي است. با فراهم كردن اين پيش شرطها بايد بتوانيم برنامهي آموزشي در سطح آموزش عالي را چندرسانهيي كنيم؛ به طوري كه طبق استانداردها 20 درصد از سرمايهگذاريهاي اين حوزه بايد براي ايجاد شبكه و 80 درصد جهت توليد محتوا باشد.
در هر حال دانشجويان دورهي غيرحضوري كه با امكانات الكترونيكي آموزش ميبينند نيازمند محتواي فارسي موجود در سايتهاي علمي هستند، جدا افتادن دانشجويان و نبود تبادل انساني يكي از ايراداتي است كه به آموزش در شبكه وارد است؛ در عين اين كه دسترسي به اطلاعات بيشتر در فضاي سايبر را امكانپذير ميسازد.
گسترش آموزش الكترونيكي به توسعه سيستم مديريت آموزشي نياز دارد
احمد اكبري - استاد دانشگاه علم و صنعت - هم در اينباره ميگويد: گسترش كمي و كيفي آموزش الكترونيكي به توسعه سيستمهاي مديريت آموزشي در تمام كشور نياز دارد.
وي با بيان اين كه بيشتر رشتههاي مجازي در مقطع كارشناسي ارشد ارايه ميشود، علت را كم بودن تعداد دروس در اين مقطع عنوان و اظهار كرد: دانشجوياني كه مدرك كارشناسي خود را در دورههاي حضوري گرفتهاند با شيوهي آموزش و دروس دانشگاهي آشنا هستند و آموزش الكترونيكي به اين دانشجويان در مقطع كارشناسي ارشد آسانتر است. همچنان كه دانشگاههايي چون اميركبير، علم و صنعت در مقطع ارشد دورههاي مجازي از مقطع كارشناسي موفقتر بودهاند.
اكبري با اشاره به اين كه دانشجوياني كه به رشتههاي مجازي دانشگاهها جذب ميشوند رتبهاي پايينتر از دانشجويان دورههاي حضوري دانشگاههاي بزرگ كشور دارند، تصريح كرد: بايد جو آموزشي براي دانشجويان دورههاي مجازي ايجاد شود به نحوي كه دانشجويان اين دورهها با همكلاسيهاي خود ارتباط داشته باشند و با سوال و جواب از يكديگر خلاقيتهاي مورد نياز دانشجويان براي ارتقاء سطح علمي خود را كسب كنند كه به اين منظور حتما بايد واحدهاي عملي به صورت حضوري ارايه شود.
فقدان زيرساخت مناسب براي توسعه دانشگاه مجازي در كشور
علياكبر جلالي - استاد دانشگاه علم و صنعت - با تاكيد بر اين كه زيرساخت مناسب براي توسعه دانشگاه مجازي كشور وجود ندارد، در اينباره معتقد است: آموزش الكترونيكي را بايد يك ضرورت اجتنابناپذير و يك ابزار آگاهسازي و آموزش هزارهي دوم دانست كه مِيبايست به سرعت در كشور توسعه پيدا كند.
او ادامه داد: اين آموزش ميتواند نه تنها آموزشهاي كلاسيك بلكه آموزشهاي جديد را نيز در بربگيرد؛ در بيشتر كشورهاي توسعه يافته از آموزش الكترونيكي به عنوان ابزار توسعه آگاهي مردم استفاده ميكنند.
جلالي افزود: به عنوان مثال در اتحاديهي اروپا در سال 2000 ميلادي براي نخستين بار آموزش الكترونيكي را براي توسعهي اقتصاد دانايي محور استفاده كردند و با آموزش 80 ميليون دانشآموز و پنج ميليون آموزگار و دهها مردم عادي اقتصاد جديدي را جايگزين اقتصاد سنتي خود كردند.
نبود اتصال پرسرعت در كشور مانع رسيدن به آموزش الكترونيكي است
اما فروهر فرزانه - استاد دانشگاه - در اينباره ميگويد: اگر بخواهيم آموزش الكترونيكي با كيفيت قابل قبول داشته باشيم بايد پايانههاي آموزشي با پهناي باند مناسب و نصب سرورهاي لازم وجود داشته باشد.
او با بيان اين كه براي رسيدن به آموزش الكترونيكي در سطح بالا دو مانع وجود دارد اضافه كرد: نبود اتصالهاي پرسرعت به تمام سايتهاي آموزشي در كشور و نرمافزارهاي آموزشي غيرمنسجم، بهرهبرداري از آموزش الكترونيكي را در تمام نقاط غيرممكن كرده است.
اين استاد دانشگاه ادامه داد: مانع ديگر در مسير ارتقاي سطح كمي و كيفي آموزش الكترونيكي در كشور بيعلاقگي و آشنايي كم اساتيد به شيوهي آموزش الكترونيكي است؛ اساتيد ممكن است داراي دانش عميق و وسيع در رشتهي خود باشند اما استفاده از ابزار سختافزاري و نرمافزاري را دوست نداشته باشند.
به گفته تحليلگران اگر سيستم آزمون جامع در سطح ملي از دانش آموختگان دورههاي مجازي ايجاد شود خواهيم ديد سطح كيفي دانش فارغالتحصيلان اين دورهها از دورههاي حضوري پايينتر است و اين به دليل نبود امكانات تكنولوژيكي و اساتيد مجرب فعال در اين حوزه است.
بر اساس آنچه در گفتههاي كارشناسان بيان شد گرچه آموزش الكترونيكي در جهان پيشرفتهاي چشمگيري داشتهاست اما ما همچنان در ابتداي راه بوده و كاهي حتي رفتن به اين سمت را غيرلازم يا تزييني ميدانيم. علاوه بر اين آموزش الكترونيكي در سطح آموزش عالي، پديدهي نسبتا نويني در دانشگاههاي ايران است كه به صورت ارايه برخي رشتهها به طور مجازي ارايه شده و يا به صورت آموزش مكمل مطرح است و در نتيجه با وضعيت ايدهآلي كه از آموزش الكترونيك در كشور حتي در حوزه دانشگاهي مدنظر است فاصله زيادي دارد.
با وجود آنكه آموزش الكترونيكي به ساختمان و اشغال فضاي آموزشي نياز ندارد اما محقق كردن اين نوع آموزش به برنامهريزي بلندمدت و سياستهاي اصولي نياز دارد كه بايد از همين امروز آغاز شود و تاخير در اين زمينه قطعا به ضررمان خواهد بود.
