حميدرضا احمديان* - آنچه که همگان بدان اذعان دارند این است که جهان در حال گذار از عصر صنعت و توليد محوري بهسوي عصر اطلاعات و دانايي و دانش محوري است و براين اساس نيروي انساني كارآمد در جامعه آينده، نيرويي است كه از عهده توليد دانش و تبديل آن به نوآوري برآيد.
در جهان بهشدت متحول و رقابتي امروز، فناوريهاي نرم و مزيتهاي معنوي و فرهنگي بهتدريج جايگزين فناوريهاي سخت و مزيتهاي تكنولوژيك شده و فرايندها نيز بهجاي ساختارها مورد اقبال قرار گرفتهاند. در همين راستا گفته ميشود سازمانها و بنگاههايي كه خواهان تحولات بنيادين هستند بايد آيندهنگاري را محور برنامههاي خود قرار داده و بهجاي ساختارها بر فرايندها متمركز شوند.
آيندهنگاري (Foresight)، مفهوم گستردهاي است كه ويژگيهاي موج سوم مديريت (تغيير برای انطباق با محيط آينده) در آن معنا مييابد؛ بهطوري كه در آيندهنگاري جوامع و سازمانها با تعامل و همانديشي و بهدور از هرگونه بخشينگري به استقبال دگرگونيهاي آينده ميروند و ميكوشند خود را نهتنها با محيط فعلي، بلكه با محيط آينده سازگار و هماهنگ سازند.
تمامی بنگاههای معتبر دنیا وکشورهای درحال توسعه به درستی از مفهوم آينده نگاری وآينده پژوهی استفاده می کنند و تقريباً سرلوحه برنامه ريزی و ترسیم تمامی فعالیتهای آنان می باشد،آنچه که به اشتباه در جامعه ما تصویر شده است مفهوم آينده نگاری می باشد ، هرنوع برنامه ريزی بلندمدت لزوماً آينده نگاری محسوب نمي شود ،درآينده نگاری به استقبال دگرگونيهای آينده مي رويم، و از لحاظ مفهومی حتی با آرمان گرائي نيز متفاوت است زيرا آرمان گرائي روی عنصر "مطلوبيت " تاکيد دارد وآينده نگاری علاوه بر عنصرفوق برعنصر "امکان سنجی " نیز تاکيد دارد و تا زمانی در کنارتمامی مسائل و موارد موجود نگاه خود را از حالت صرفاً " مد" به "رسالت" تغيير ندهيم ، ترقی خاصی اتفاق نمی افتد.....
درسالهای پيش با صرف اعتباری تقريباً هنگفت ، سند توسعه فناوری اطلاعات وارتباطات دربسیاری از استانها تنظيم شده است ، آنچه که اهمیت دارد نوشتن سند توسعه IT از مفاهيم رسالتی و اجرائی بدور بوده است !. آنچه که به برداشت شخصی اتفاق افتاده این است که فرايند آينده نگاري براي تنظيم سند چشم انداز به هيچ وجه انجام نشده است. ماهيت اين سند، بيشتر آرماني است و سعي دارد با ترسيم آرمانهاي مطلوب، مسير را تسهيل كند. به همين علت مي تواند تنها مي تواند در فرايندهاي آينده نگاري مورداستفاده قرار گيرد.حال سوال مهم این که وظيفه آینده نگاری این سند با کدام بخش یا سازمان مي باشد ؟ و چگونه مي توان از مستندات اين سند استفاده نمود ؟ اگردرکنار این مسائل آيندهنگاري را به مفهوم بهاستقبال آيندهرفتن بهصورت جمعي بدانيم، درفضائي که سازمانهاي ما به يكديگر پيوسته نمی باشند، صحبت از آيندهنگاري بيمعنا خواهد بود.....
بنابراين خیلي ساده مي توان استدلال عدم رسالت صحيح در تدوين سند را اثبات نمود ، زيرا حداقل پيش نيازهای لازم مورد تاکيد و اجرا حتي در سند هم نشده است...
واما......
پروژه ای که امروزه به محفل گفتگوی متخصصين حوزه فناوری اطلاعات راه پيدا کرده ، تدوين سند شهرهای الکترونيکی مانند شهررامسر مي باشد ، پروژه ای که طی سالهای سالهای اخیر بارها و بارها مطرح گردید و در مقاطعی از زمان به عقد قراردادهائی نیز نزدیک شده است ... ، البته انتخاب جائی مانندرامسر به عنوان پایلوت با توجه به ويژگيهای خاص منطقه ای وفرامنطقه ای کاملاً توجيه پذير می باشد و درباب مقبوليت پروژه بایستی به همين نکته بسنده کنيم که کشور ما چاره ای جز حرکت به سمت استفاده از فناوری های روز و مخصوصاً IT ,ICT ندارد و به عبارتی دیگر بایستی امکان اضافه نمودن E در ابتدای فرآیندهای قابل ارائه دولتي و خصوصی در تمامی عرصه ها مهیا گردد.
پروژه هائی از این قبیل دارای حساسیت خاصی نیزمی باشند زیرا از طرفی هیچ سابقه مطمئنی در این زمینه وجود ندارد و تنها تجربه اقداماتی که برخی کشورها در این خصوص انجام داده اند می باشد که نمی توان با ترجمه و تغییر دادن نامها از آن استفاده مستقیم نمود ، ( البته مطالعه وبررسی آنها خالی از لطف نبوده و دیدگاه خوبی می تواند ارائه دهد) و از طرفی نمی توان با توجه به جدید بودن آن بی پروا برای آن هزینه نمود. شاید سوال مهمی که به ذهن خطور کند این باشد که چگونه پروژه را ترسیم کنیم که همانند سند توسعه فناوری اطلاعات استان دچار مرگ مغزی نشود !! ؟
قبل از ارائه پاسخی مشخص در این خصوص ، ابتدا تعریفی مقدماتی از شهر الکترونیکی ارائه دهيم :
" ارائه دسترسي الكترونيكي شهروندان به شهرداري و اماكن مختلف شهري به صورت شبانه روزي و هفت روز هفته، به شيوه اي باثبات، قابل اطمينان، امن و محرمانه شهر الكترونيك نام دارد. شهر الكترونيك يك شهر بيست و چهار ساعته است و امور شهري در تمام شبانه روز در جريان است. شهروندان مي توانند از طريق اينترنت، هر زمان و در هر مكان به اطلاعات و خدمات آموزشي، تفريحي، تجاري، اداري، بهداشتي و غيره دسترسي پيدا كنند.
در شهر الكترونيك پليس هميشه در دسترس است شهروندان مي توانند ناامني هاي بوجود آمده را گزارش دهند تا در اسرع وقت مورد بررسي قرار گيرد. به علاوه از طريق وب سايت هاي پليس افراد نكات ايمني را براي مواقع ضروري مي آموزند. در مواقع آتش سوزي نيز امكان دسترسي به ايستگاه هاي آتش نشاني در حداقل زمان ممكن وجود دارد . بنابراین وقتي اكثر كارهاي روزمره را بتوان از طريق اينترنت و در منزل انجام داد زندگي بسيار راحت تر خواهد شد. از آنجا كه زمان تلف شده براي انجام كارهاي روزمره در اين حالت تا حد زيادي كاهش مي يابد، مي توان از اين زمان به نحو بهتري استفاده كنيد. از آنجا كه رفت و آمدهاي شهري در شهر الكترونيك به حداقل مي رسد تأثيرات مخرب وسايل نقليه بر محيط زيست نيز كاهش مي يابد و محيطي زيباتر و طبيعي تر براي زندگي شهروندان به وجود خواهد آمد.
چرا ايجاد شهر الكترونيك امري ضروري است؟
شهر الكترونيك مزاياي بسيار زيادي دارد كه در زير به برخي از آنها اشاره مي شود. اين مزيت ها باعث مي شوند كه نتوان از ايجاد آن چشم پوشيد.
فراهم آوردن خدمات اينترنت با كيفيت و سرعت بالا براي شهروندان
فراهم آوردن كانال هاي آموزشي متفاوت و محيط آموزشي مادام العمر
بهبود كيفيت زندگي مردم
ارائه خدمات يك مرحله اي به شهروندان
تقويت رقابت تجاري شهر و ايجاد فرصتهاي تجاري بيشتر توسط تجارت الكترونيك
ارتباط بهتر سازمان ها و ارگان هاي مختلف شهري
دسترسي ۲۴ ساعته به خدمات شهري
افزايش مشاركت مردم در اداره شهر
حال اگر در کنار تعاريف و مزایای فوق امکانات خاص شهر رامسر را اضافه نمائيم ، ضرورت انجام چنين پروژه هائی راحتی درسطح پايلوت دو چندان مي کند .
اما درراستای تدوين ، نظارت و اجرا این پروژه چگونه حرکت کنیم !!!
در این مجال قصد بررسی نیازهای فیزیکی وحتی اجرائی چنین طرحی را نداریم و صرفاً در راستای تدوین سند اولیه بحث داریم و به قول معروف برای جلوگیری از آفت می خواهیم بذر را درست بکاریم .
قطعاً بهترين گزینه استفاده از آینده پژوهی و تشکيل یک سناريوی جامع بر اساس واقعيتها خواهد بود ، فرآیندی که کمتر در کشور شاهد آن بوده ایم ، بایستی بگونه سناریو را تدوین کنیم که از مدگرائی فاصله بگیریم و محور خود رامنطبق بر واقعيت قراردهیم ،(اتفاقی که در تدوین سندتوسعه فناوری اطلاعات اتفاق نیافتاد!!) .
در گامهای اولیه بایستی «برنامهريزيها» از رويكردهاي عقلاني به الگوي تعاملي تغيير جهت يابد و سياستگذاري نيز از الگوي تكنوبوروكراتيك به الگوي شبكهاي تغيير يابد تا آيندهنگاري ممكن شود.
اجراي پروژههاي آيندهپژوهي سه كاركرد جنبي مهم دارد: توليد دانش نظري، فرهنگسازي، و ايجاد شبكه ميان سازمانها و فرهيختگان جامعه ، ايجاد مشاركت در گرو تعهد كساني است كه در اين موضوع دخيل هستند. بعلاوه از دانش همه افراد نيز بايد بهره گرفت و می توان گفت " محور اصلي آينده نگاري (Foresight) موضوع مشاركت است. " همچنين در اين مسير بحث سياستگذاري نيز خيلي مهم است. برخي نهادها در حوزه سياستگذاري باهم همپوشاني دارند و لازم است كه براي جلوگيري از موازيكاري، تعامل بين اين سازمانها را افزايش دهيم. در اين صورت اين سازمانها هم بهتر تصميم ميگيرند، هم بهتر جلب مشاركت ميكنند و هم تعهد بيشتري در اجرا احساس ميكنند.
چند توصيه
بنابراین توصیه میگردد در تدوین سند شهر الکترونیکی بایستی :
1. واقعیت ها در نظر گرفته شوند و مطابق با تحول " دانش بنیان " کشور طی 20 سال آینده ، اقدام به تدوین نمود.
2. به سازمانها و شركتهايي كه خواهان تحولات بنيادين هستند، کمک دهیم نگاه خود را از ساختارها برگيرند و به فرايندها بیاندازند (این فرآیند در توسعه فناوری اطلاعات به مراتب تاثیرگذارترخواهد بود)
3. بگونه ای حرکت نکنیم که از انقلاب جهانی فناوری اطلاعات عقب بیافتیم . و تنها به فکر صرف هزینه ووقت و کسب تجربه نباشیم و بی برنامگی خود را هزینه پیشرفت ندانیم.
4. تاکید خاصی بر جاذبه های سنتی ، دستی داشته باشیم ( آيندهپژوهان اعتقاد بليغ دارند كه بشر ضمن پيشروي به سوي آينده، نوعي رجعت به گذشته، به سنتهاي عصر كشاورزي را تجربه ميكند. اين بدان معناست كه داشتههاي سنتي هر كشور از جمله صنايع سنتي و دستي آن در آينده منشاء بسياري از فرصتهاي كسبوكاري سودآور خواهند بود. )
5. فراموش نکنیم که در جهان آينده، محيط زيست يك ثروت حياتي محسوب ميشود؛ هر جامعهاي كه بتواند بهتر از اين ثروت پاسداري كند، شادابتر و پوياتر خواهد بود. ( از اين زاويه نيز ميتوان نشان داد كه كسبوكارهاي نرم، به دليل سازگاري بيشتر با محيط زيست، از محبوبيت بيشتري در آينده برخوردار خواهند بود.)
* کارشناس فناوری اطلاعات و دبير سابق کمیته تخصصی فناوری اطلاعات مازندران
