سایت restofworld در گزارشی به این پدیده پرداخته و نوشت، ایران تا سال گذشته در بین اکوسیستمهای استارتاپی رو به رشد جهان قرار داشت. اما یک سال بعد، در بحبوحه درگیری قرار گرفت و قطعی چند هفتهای اینترنت، اقتصاد محلی را خفه و فعالیتهای فناوری را متوقف کرد.
کسبوکار دیجیتال: از ایران تا اوکراین، سودان و سوریه
در ادامه این گزارش ادعا شده، یک مهندس ایرانی که با یک فروشگاه اینترنتی بزرگ ایرانی کار میکند، میگوید: «ما نمیتوانیم بیشتر کارها را انجام دهیم.»
او با شرط عدم انتشار نامش میگوید: «این شرکت در تلاش است یک LLM محلی [مدل زبان بزرگ] با مدلهای متنباز مانند DeepSeek،Qwen یا Gema ایجاد کند و اکنون حتی نمیتواند این مدلها را بهروزرسانی کند.»
او مدعی شد که بسیاری از سرویسهای این شرکت، بهویژه سرویسهای وابسته به هوش مصنوعی، از زمان شروع قطعی اینترنت در ۸ ژانویه، از کار افتادهاند.
البته ایران، تنها نیست. از تهران تا کیِف (پایتخت اوکراین)، شرکتها و کارکنان جوان شاغل حوزه فناوری، هزینه درگیریهایی را میپردازند که نهتنها مخالفان را ساکت میکند، بلکه اقتصاد اینترنتی را نیز مختل میسازد.
کارکنان حوزه فناوری از این کشورها مجبور به فرار شدهاند و صنایع نوپایی که زمانی پررونق بودند، به اکوسیستمهای شکنندهای که حول بقا ساخته شدهاند، تبدیل میشوند.
طبق گزارش #KeepitOn، که ائتلافی شامل بیش از ۳۰۰ گروه جامعه مدنی به رهبری گروه حقوق دیجیتال Access Now است، حداقل ۱۱ کشور در سال ۲۰۲۴، شاهد قطع شدن اینترنت بهخاطر درگیری بودهاند.
تعداد این قطعیها از ۷۴ مورد در سال قبل، به ۱۰۳ مورد در سال ۲۰۲۴، افزایش یافته است.
در سودان نیز جنگ داخلی که در سال ۲۰۲۳ آغاز شد، به زیرساختهای مخابراتی آسیب جدی وارد کرد؛ بحرانی که همچنان استارتاپهای محلی را فلج میکند.
نینا سعید، بنیانگذار فینتک سودانی Cashi، اکنون عملیاتی را که آن را «ردپای سبک» (light footprint) مینامد، از دبی اداره میکند و تیمهای میدانی، دائماً خود را با تهدیدهای متغیر، وفق میدهند.
سعید میگوید: «همچنان اختلال زیادی در تجارت اقتصاد وجود دارد و ما همچنان با تورم عظیم و کاهش ارزش پول، دستوپنجه نرم میکنیم. همچنان خطر گسترش صحنه جنگ، سقوط شهرها و حمله پهپادها به زیرساختها وجود دارد… بنابراین طبیعی است شما تمایلی به سرمایهگذاری برای رشد در بخشهای جدید کشور و حتی بخشهای موجود نداشته باشید.»
همچنین حمله روسیه به اوکراین نشان داد اتصال، چقدر سریع میتواند به میدان نبرد تبدیل شود.
جنگ با یک حمله سایبری که پهنای باند ماهوارهای را در اوکراین هدف قرار داد، آغاز شد و دسترسی غیرنظامیان را فلج کرد. ضمناً جنگ به اکوسیستمی که استارتاپهای موفقی مانند Grammarly،GitLab و People.ai را تولید کرده بود، آسیب رساند.
طبق گزارشها، در حومه کیِف مانند Bucha و Irpin، نیروهای روسی از جلوگیری از ارسال گزارشها، خانهها را برای یافتن تلفنهای هوشمند و لپتاپ جستوجو کردند.
وقتی سکوت دیجیتال دوام نیاورد، نیروها دکلهای 4G را هدف قرار دادند و مناطق اشغالی را در خاموشی فرو بردند.
در ماریوپل، بمباران بیوقفه، زیرساختهای ارتباطی را ویران کرد و حملات موشکی، تقریباً ۴ سال بعد نیز همچنان شبکههای کشور را مختل ساخت.
شرکت مشاوره گلوبالدیتا اعلام کرد: «در بحبوحه درگیری، شرکتهای اوکراینی تلاش کردهاند با پیامدهای در حال تحول جنگ همگام شوند، کارمندان خود را ایمن نگه دارند، عملیات را برونسپاری کنند و از ادامه کار، اطمینان یابند.»
طبق این گزارش: «بهدلیل همهگیری و جنگ، صنعت، استارتاپهای فناوری را در حال پریدن از چاله به چاه میبیند.»
در سوریه، ۱۴ سال جنگ داخلی، با دههها تحریم، چالشهایی مانند زیرساختهای مخابراتی فرسوده، قطعیهای منظم برق و سرعت پایین اینترنت را به همراه آورده است.
طبق اعلام بانک جهانی، سوریه حداقل به ۲۱۶ میلیارد دلار برای بازسازی نیاز خواهد داشت.
عبدالسلام هیکل، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات سوریه، سال گذشته گفت: «سوریه به مدت ۱۵ سال از جهان جدا بود و در این مدت، دنیا، جهش ۵۰ ساله داشت.»
او افزود: «متأسفانه سوریه امروز، هم از نظر اتصال به اینترنت پرسرعت و هم از نظر اتصال به موبایل، رتبه بسیار پایینی دارد و در هر دو مورد، ما در ۱۰ درصدِ پایین قرار داریم.»
هیکل گفت که از جمله اولویتهای اصلی او، زیرساختهای دیجیتال است. او پروژه «جاده ابریشم دیجیتال» سوریه را راهاندازی کرده که طبق آن یک شبکه ۴۵۰۰ کیلومتری (۲۸۰۰ مایلی) از خطوط فیبر نوری و کابلهای زیردریایی ساخته خواهد شد تا کشور را به یک کریدورِ داده تبدیل کند.
بیکاری و مهاجرت، حاصل نابودی زیرساختها
جنگها، فقط سرورها و دکلهای مخابراتی را نابود نمیکنند، بلکه آنها همچنین باعث فرار مغزها میشوند که جبران آن میتواند سالها طول بکشد. اوکراین در ماههای پس از حمله، شاهد خروج گسترده استعدادهای فنی خود بود.
طبق اعلام مرکز رشد Lviv IT Cluster، اکنون ۶۵ هزار متخصص فناوری اوکراینی در خارج از کشور زندگی میکنند.
اکوسیستم استارتاپی سودان نیز مجبور به ورود به حالت بقای توزیعشده است و بنیانگذاران و تیمها در سراسر مرزها پراکنده شدهاند.
احمد المرتضی، شریک مدیریتی در 294startups، یک شرکت سرمایهگذاری سودانی میگوید: «عملیات ما عمداً توزیعشده است. تیمها در ایالتهای امنتر سودان و مراکز کلیدی منطقهای که جوامع مهاجر در آنجا رفتوآمد میکنند، پخش شدهاند.»
وی اضافه میکند: «ما بهشدت، به تنظیمات ترکیبی حضوری و از راه دور، زیرساخت ابری، پشتیبانگیری موازی برای دادهها و امور مالی و نیز تفویض اختیار متکی هستیم تا تصمیمات در یک جغرافیا محدود نشوند. برنامهریزی احتمالی، دیگر یک فعالیت سالانه نیست. این برنامه در قالب اقدامات هفتگی گنجانده شده است.»
بااینحال، برای بسیاری از کارکنان، ترک کار یک گزینه نیست. یک مهندس ایرانی گفت که بهدنبال فرصتهای شغلی در خارج از کشور بوده، اما کارفرمایی پیدا نکرده که مایل به پذیرش هزینه و پیچیدگی استخدامِ کسی در ایران باشد.
او میگوید: «این وضعیت در ایران، برای اولینبار اتفاق نمیافتد. این موضوع، سه سال پیش، شش سال پیش و بارها رخ داده است. وقتی ما [به اینترنت] دسترسی نداریم، این امر میتواند پیشرفت در حرفه را کُند سازد.»
وی اضافه میکند: «من نمیتوانم یک موقعیت شغلی جدی با بسته جابهجایی یا فعالیت دورکاری پیدا کنم. بیشتر شرکتها به دلیل تحریمها، آماده همکاری با کسی در ایران نیستند.»
