راه دشوار آموزش مجازى

گفت وگو با احمد غلامى استاد دانشگاه - با آنكه تنها ۷سال از آغاز بحث آموزشهاى مجازى در دنيا مى گذرد اما اين آموزشها خيلى زود و تنها با فاصله ۲سال از كشورهاى پيشرو در اين زمينه، جاى خود را در ايران باز كرد تا به چالشى كه سالها جوانان و خانواده هاى ايرانى با آن دست و پنجه نرم مى كردند و تا اين مدت دانشگاههاى دولتى، پيام نور و حتى آزاد نتوانسته بودند به خوبى از پس آن برآيند؛ پاسخ دهند. موافقان طرح، بر اين عقيده اند كه آموزشهاى مجازى به دليل برخوردارى از امتيازاتى چون قابل دسترس بودن در هر زمان و مكان، پوشش جمعيتى بالا، انتقال سريع دانش و كاهش مهاجرتهاى فصلى ومنطقه اى، سبب خواهد شد نياز جوانان علاقه مند ورود به دانشگاهها و مراكز آموزش عالى در كوتاه مدت برطرف گردد. ولى مخالفان معتقدند كمبود زيرساختهاى قوى ارتباطى، فقدان مهارت و تخصص كافى، عدم ايجاد چهره به چهره بين استاد و دانشجو و نبود فرهنگ استفاده از اين آموزشها، جامعه ايرانى را با چالش هاى جديد رو برو خواهد ساخت. به منظور آگاهى از وضعيت آموزشهاى مجازى در كشورمان و نيز آشنايى با مهمترين چالش هاى پيش راه توسعه اين آموزشها، با دكتر احمد غلامى استاد دانشگاه ورئيس مركز آموزشهاى الكترونيكى دانشگاه علم و صنعت ايران، گفت وگويى انجام شده است كه مى خوانيد.
اخيراً بحث توسعه آموزشهاى مجازى، محور كار وزارت علوم، تحقيقات و فناورى قرار گرفته و برخى دانشگاهها نيز در اين عرصه فعاليتهايى را آغاز كرده اند. با اين حال وضعيت اين آموزشها در كشور چگونه است؟
تا ۵سال پيش، بحث آموزشهاى مجازى در كشور، اصلاً مطرح نبود. كليد اين موضوع در اواسط سال ۱۳۸۰ رقم خورد و رويكرد جامعه به آن نيز به صورت بسيار سريع و جهشى افزايش پيدا كرد. وزارت علوم به عنوان متولى آموزش عالى كشور، دريافت كه بخشى از چالشهاى اين وزارتخانه بويژه در زمينه ارتقاى ظرفيتهاى دانشگاهى با استفاده از اين شيوه قابل حل است. با پيشنهادهايى كه از سوى مراكز دانشگاهى و بعضاً غيرانتفاعى مطرح شد و چند دانشگاه از جمله علم و صنعت نيز عملاً وارد اين عرصه شدند اكنون شاهد مرحله جديدى از آموزشهاى مجازى هستيم؛ به طورى كه در حال حاضر اين آموزشها به عنوان يك رويكرد شناخته شده در كشور مورد پذيرش و آزمايش قرار گرفته است و در آينده نيز به ثبات و پايدارى بيشترى خواهد رسيد.
دقيقاً چه عاملى باعث طرح اين موضوع شد؟
من همواره از نزديك تعداد بالاى متقاضيان و علاقه شديد آنان براى ورود به دانشگاه را شاهد بودم. به همين دليل با دست اندركاران امر، همواره به دنبال راهكارى بوديم تا ظرفيت دانشگاهها به گونه اى افزايش پيدا كند كه باعث تعديل اين ازدحام و تراكم شود. با اطلاع از اينكه ظرفيت دانشگاهها را نمى توان در فاصله زمانى كوتاه يا حتى ميان مدت به صورت حضورى افزايش چشمگير داد و با مطالعاتى كه صورت گرفت؛ به مرور زمينه هاى آشنايى با اين آموزشها در كشور و محيط هاى دانشگاهى جهت اهداف فوق پيدا شد.
خواسته و ديدگاه استراتژيك وزارت علوم نيز دقيقاً اين بود كه با استفاده از فناوريهاى نوين ظرفيت دانشگاهها را به بهترين وجه و در كوتاه ترين زمان ارتقا بخشد كه اين آموزشها مورد توجه جدى قرار گرفت. دليل ديگر آن محقق ساختن شعار ارزشى و اعتقادى «اطلبوا العلم من المهد الى اللحد» بود. به عبارت ديگر اگر قرار است براساس مكتب اسلام، هر فردى در طول زندگى خود مشغول علم آموزى باشد و اگر بناست كه موضوع Life education در كشور نهادينه شود بايستى ابزار آن را هم فراهم كنيم. چون آموزشهاى سنتى نمى توانند پاسخگوى جامعه در اين زمينه باشند لذا ضرورت ايجاد و توسعه آموزشهاى مجازى احساس شد. مسأله ديگر هم اينكه مشاهده شد بسيارى از اشخاص از سد كنكور عبور مى كنند اما در محيطى دور از منطقه بومى خود وارد دانشگاه مى شوند كه اين امر مشكلاتى چون مهاجرت هاى منطقه اى و به تبع آن افزايش هزينه هاى دانشجويان، مواجهه با فرهنگهاى متفاوت، تعارض هاى فرهنگى، عدم احساس امنيت روحى و روانى و مانند آن را به همراه داشت كه اين چالشها به راحتى از طريق آموزشهاى مجازى قابل حل بودند. در مجموع، اين مزايا سبب شد تا دست اندركاران وزارت علوم و مجموعه هاى دانشگاهى براى راه اندازى آموزشهاى مجازى به تكاپو بيفتند.
چون وزارت علوم، خود دست اندر كار توسعه آموزشهاى مجازى است از لحاظ تأييد مدارك مشكلى وجود ندارد ولى آيا رويكرد جامعه به اين آموزشها مثبت است و مراكز استخدامى كشور، دارندگان مدارك دانشگاههاى مجازى را مورد حمايت قرار خواهند داد؟
همانگونه كه عرض شد پيشنهاد اوليه آموزشهاى مجازى از بدنه آموزش عالى يعنى دانشگاهها به وزارت علوم ارائه شد و در همان ابتدا هم با بازخورد مثبت آن روبرو شد كه صدور مجوزهاى گوناگون براى تشكيل مراكز آموزش مجازى گوياى اين امر است. اما اين وزارتخانه به مرور در بحث حمايتهاى مالى و اعتبارى از اين طرح ملى، متأسفانه كم فروغ ظاهر شد كه شايد دليل آن يا محدوديت بودجه يا نبود يك عزم جدى براى نهايى كردن طرح باشد. اما در مورد رويكرد جامعه نسبت به اين آموزشها من آن را صددرصد مثبت ارزيابى مى كنم چون امكاناتى كه آموزشهاى الكترونيكى در اختيار مردم قرار مى دهند بسيار قابل دسترسى و به صرفه هستند. به عنوان مثال اين روش براى مديران صنعت كشور كه قصد ادامه تحصيل دارند يا براى كسانى كه علاقه مند تحصيل در چند مقطع آموزشى هستند بسيار مفيد است. در حال حاضر ظرفيت پذيرش دانشگاهها براى مقطع كارشناسى از هر ۵ داوطلب كنكور يك نفر و در كارشناسى ارشد از هر۲۰داوطلب يك نفر است. طبيعتاً كسانى كه به اين چرخه وارد نمى شوند از هر روزنه اميدى براى ورود به دانشگاه استقبال مى كنند و مهاجرت بسيارى از جوانان به كشورهاى خارجى نيز يكى از پيامدهاى منفى محدوديت ظرفيت دانشگاههاست. اين موارد در آموزشهاى مجازى حل شده است و لذا باعث خواهد شد كه اقبال عمومى از آن افزايش يابد. در مورد اعتبار مدارك دانشگاههاى مجازى هم بايد به اين نكته توجه كنيم كه وقتى دانشگاهى قدم به اين عرصه گذاشت اگر براى دانشجو دلسوزى نداشته باشد حداقل براى خود دارد و لذا هيچگاه شخص بيسواد را روانه جامعه نمى كند و اگر يك دانشگاه غيرانتفاعى هم قصد ارائه چنين آموزشهايى را داشته باشد وزارت علوم تمام شاخصه هاى علمى كه منجر به صدور مجوز معتبر مى شوند را نسبت به آن مؤسسه اعمال خواهد كرد. اتخاذ چنين تصميماتى على القاعده باعث مى شود تا آموزش دانشجويان مطابق با استانداردهاى بالا باشد. درمورد بحث آخر هم كه جامعه چه بازخوردى نسبت به پذيرش فارغ التحصيلان رشته هاى مجازى خواهدداشت؛ مطمئناً در ابتدا مراكز شغلى و استخدامى، بين دانش آموختگان دانشگاههاى الكترونيكى و حضورى، شخص دوم را برخواهندگزيد اما نكته مهم اينجاست كه شخص دارنده مدرك آموزش مجازى بايستى توانايى هاى خود را درمصاحبه و كارعملى به اثبات برساند. چون تنها دراين صورت است كه او بر ديگرى ترجيح داده خواهدشد.
باتوجه به اينكه كلاسهاى آموزش مجازى حضورى نيست چگونه چنين توانمندى هايى به دانشجو منتقل خواهدشد؟
اين گونه نيست كه سواد دانشجو لزوماً در كلاسهاى حضورى رقم بخورد. چون اولاً افرادى بوده اند كه براى كسب علم، خود را مدتها در سلولى قرنطينه مى كردند و بسيار موفق هم ظاهر مى شدند. ثانياً اگر وضعيت فعلى داوطلبان كنكور را درنظر بگيريم درمى يابيم كه تعداد محدودى از آنها (حدود ۱۰درصد) دركلاسهاى آمادگى كنكور حاضر مى شوند و ۹۰ درصد ديگر بدون حضور دراين كلاسها با آنها به رقابت مى پردازند و حتى موفق تر هم هستند كه مطمئناً اين موفقيت از تلاش آنها ناشى شده است. ضمن اينكه در آموزشهاى مجازى، نيازى به حضور دانشجو دركلاس نيست، بلكه اين كلاس درس است كه وارد محيط زندگى او مى شود و متون آموزشى دراين روش، دقيقاً همان مطالبى است كه استاد دركلاس درس حضورى ارائه مى كند. منتها در قالبى بسيار طبقه بندى شده و منظم تر كه برروى صفحه مانيتور كامپيوتر دانشجو ظاهرو اشكالات موجود هم از طريق chat و به صورت (online) فورى برطرف مى شود. امتحانات اين آموزشها نيز چون ثبت مى شود و درمعرض ديد مراجعين به سايت قرارمى گيرد بسيار دقيق تر از امتحانات دوره هاى حضورى است. لذا دانشجو در اين روش نه تنها از لحاظ امكانات محتوايى و نرم افزارى، با كمبودى مواجه نيست بلكه مهارتهاى جانبى ديگرى را نيز مى آموزد كه كلاس هاى حضورى فاقد آن هستند. پس آنچه مهم است اينكه دانشجو، توانمندى خود را به اثبات برساند ضمن آنكه مهر دانشگاه مجازى روى مدارك دانش آموختگان درج نمى شود.
شما در جايى به بن بست آموزشهاى مجازى در كشور اشاره و دليل آن را هم نبود زيرساختهاى لازم و مشكلات ناشى از عدم ارتباط رودررو بين استاد و دانشجو ذكر كرده بوديد. تا كنون چه تدبيرى براى خروج از اين بن بست صورت گرفته است؟
من در آن مقطع اشكالات كار را مطرح كرده بودم و اشاره اى به بن بست اين آموزشها نداشتم. براى رفع اين اشكالات هم در دانشگاه علم و صنعت اقدام به برگزارى تركيبى از آموزشهاى مجازى و حضورى شده كه موفق هم بوده است. در مورد مزايا و اشكالات آموزشهاى الكترونيكى هم اگر يك تقسيم بندى كامل صورت بگيرد مشاهده مى شود كه امتيازات آن بيشتر از نواقص كار است. از آن جمله مى توان به انتقال بسيار سريع دانش ، قابل دسترسى در همه زمانها و مكانها، كاهش هزينه هاى مهاجرت تحصيلى و مسافرتها ، پوشش جمعيتى بيشتر ، عدم مغايرت با اشتغال و مانند آن اشاره كرد و ايرادات آن نيز شامل كمبود زيرساختهاى لازم، فقدان فرهنگ استفاده از آموزشهاى مجازى و كمبود مهارتها و تخصص هاى لازم است. يك بخش هم اشكالات ماهوى است. آموزش چهره به چهره علاوه بر دارا بودن امتيازات خاص ، اثرات متافيزيكى نيز دارد و همان رفتار اختصاصى استاد در اين شيوه گاهى مى تواند منشأ تحولات بسيارى باشد كه سيستم مجازى فاقد آن است. البته ارتباط بين استاد و دانشجويان درشيوه الكترونيكى به صورت مجازى وجود دارد و دانشجويان حتى در اين فضا مى توانند به كار گروهى بپردازند و از طريق گفت وگوى اينترنتى يا شيوه هاى تصويرى و نوشتارى با استاد ارتباط برقرار كنند. گرچه اين امكانات به دليل نبود زيرساخت كافى ، در حال حاضر از كارايى چندانى در كشور ما برخوردار نيست. در مجموع عدم وجود تعاملات ، گفت وشنود و مبادله مطالب درسى به صورت چهره به چهره يكى از ضعف هاى اساسى آموزشهاى مجازى است. البته چندان هم نبايد آرمانگرا بود چون رسيدن به تمامى آرزوها حتى در ايده آل ترين موقعيتها هم امكانپذير نيست.
برخى معتقدند كه آموزشهاى مجازى در كشور ما پايه اى نيست و تدريس رشته هايى مانند كامپيوتر و آى تى آن هم در مقطع كارشناسى و كارشناسى ارشد كه براى يادگيرى به زمان طولانى و تشكيل كلاسهاى حضورى نياز است چندان كار مناسبى به نظر نمى رسد. به نظر شما آيا بهتر نبود آموزش هاى مجازى در مقاطع پايين تر اجرا مى شد؟
براى تبيين اين موضوع، آموزش و پرورش را مثال مى زنم. در اين سيستم، صرف نظر از برخى نارسايى هايى چون چند نوبته بودن مدارس و بعضاً استانداردهاى پايين آموزشى، بيش از ۱۸ ميليون دانش آموز پوشش داده مى شوند و از اين تعداد كمتر از ۱۰ درصد به دانشگاه راه پيدا مى كنند. بنابراين براى پوشش بقيه افراد كه از راهيابى به دانشگاه باز مانده اند توسعه شيوه هاى مجازى ضرورى است. نكته ديگر اين كه هرچه ما در مقاطع بالاتر براى توسعه اين آموزش ها سرمايه گذارى كنيم آمادگى جانبى داوطلب هم بيشتر است. البته فرض بر اين است كه شخص داراى مدرك ديپلم، حد اقل هايى از مهارت كار با كامپيوتر را دارا است. كما آنكه در آموزش و پرورش فعاليت هايى در راستاى توسعه آموزش هاى مجازى آغاز شده است. من نفس تدريس اين آموزش ها در مقاطع پايين تر را رد نمى كنم ولى چون نياز افزايش ظرفيت پذيرش در مقاطع دانشگاهى فعلاً بيشتر از ساير مقاطع است بنابراين آموزش هاى مجازى بايد در اولويت اين مراكز قرار گيرد. نكته ديگر هم اين كه چون ماهيت آموزش هاى مجازى، ارائه صرف تخصص است و كمتر به مسائل پرورشى توجه دارد بنابراين ممكن است آغاز آن از مدارس باعث ايجاد تنش هايى شود.
شهناز على محمدى - روزنامه ايران