1-مقدمــه :
با پيشرفت بشر و تحولات جديد در فناوري اطلاعات و ارتباطات، جوامع انساني به سوي جامعه اطلاعاتي و جامعه داناييمحور حركت ميكنند. در جامعه داناييمحور، آنچه سبب ايجاد مزيت ميشود، مهارتهايي است كه دانش و اطلاعات را با كارايي به خدمات و كالاهاي نو و ابتكاري تبديل ميكند. باگذشت زمان، همانطوركه نقش اطلاعات و دانش در افزايش بهرهوري جوامع مهمتر ميشود، توسعه نيز بيشتر جنبه نرمافزاري پيدا ميكند و مسايلي مانند آموزش و تربيت نيروي انساني متناسب با نيازهاي زمان، بيشتر مورد توجه دولتها قرار ميگيرد.
تحولات ناشي از انقلاب اطلاعاتي تا آنجا مهم و قابل توجه بودهاند كه امروزه فرد با سواد به كسي اطلاق ميشود كه 4 مهارت پايهاي را داشته باشد. يعني افزون بر سوادهاي سنتي، (سواد خواندن، نوشتن و حساب)، سواد جديدي مطرح شده كه يونسكو از آن به عنوان سواد اطلاعاتي و ارتباطاتي (Information & Communication Litracy) نام ميبرد.
در كشور ما ايران فراگيرترين نهادي كه به امر آموزش و تربيت نيروي انساني ميپردازد، وزارت آموزش و پرورش است كه حدود يك چهارم جمعيت ايران را در خود جاي داده است. متناسب با تحولات جديد در عصر اطلاعات ،آموزش و پرورش هم بايد تحولاتي را از سر بگذرند تا بتواند جايگاه مؤثر خود را در رشد و پيشرفت جامعه بيابد. در اين فضا آموزش و پرورش با سه مسئله اساسي مواجه است. آموزش و پرورش از يك طرف بايد مهارتهاي جديد مورد نياز در عصر اطلاعات را به دانشآموزان آموزش دهد و از طرف ديگر بايد ابزارها و فناوري جديد را در خدمت آموزش بكار گيرد و بالاتر از همه اينها بايد به اصلاح فرايندها و مهندسي مجدد سازمان خود متناسب با عصر اطلاعات بپردازد.
براساس بخشي از مفاد بيانيه اجلاس سران كشورهاي جهان پيرامون جامعه اطلاعات (2003 WSIS) تمام كشورهاي امضاكننده بايد طبق يك برنامه زمانبندي مشخص توسعه ICT در دبيرستانها را تا سال 2010 و توسعه ICTدر ساير مقاطع تحصيلي را تا سال 2015 به پايان برسانند. اين در حالي است كه آموزش و پرورش در مسير انطباق با عصر اطلاعات با چند مانع جدي روبروست. تمركزگرايي شديد در حيطههاي برنامهريزي آموزشي و در حيطههاي اجرايي، از ويژگيهاي فرهنگي و ساختاري آموزش و پرورش ماست كه با عصر اطلاعات كه تأكيد زيادي بر نوآوري و ابتكار و مديريت و رهبري يادگيري دارد، فاصله بسياري دارد. موارد ديگري چون ضعف انگيزه و مهارتهاي معلمان، نامناسب بودن فضاهاي آموزشي، كمبود توان تحقيقاتي و محدوديتهاي مالي آموزش و پرورش، از مهمترين موانع اين عرصه هستند و در برنامههاي توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش بايد مد نظر قرار گيرند.
*****
آنچه در ادامه ميآيد نقشه جامعي است از فعاليتهاي توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش ايران.
تلاش ما بر اين بوده كه گزارش كاملي تهيه شود اما با همه تلاشها، اين گزارش خالي از اشكال نيست. لذا از همه صاحبنظران درخواست ميشود با نظرات اصلاحي و تكميلي خود، اين متن را بهبود بخشند.
2- شروع فعاليتها
اولين فعاليتهاي آموزش و پرورش در بهرهگيري از فناوري اطلاعات و ارتباطات به اواخر دهه 60 برميگردد. در اين سالها ،طراحي سيستم MIS وزارتخانه آموزش و پرورش شروع شد كه تاكنون بخوبي فعال بوده و بسياري از فعاليتهاي اداري توسط اين سيستم پيگيري ميشود. ازجمله : سيستم حقوق و دستمزد پرسنل ـ صدور احكام كارگزيني ـ نقل و انتقالات معلمين ـ تخصيص معلم به مدارس ـ ارزشيابي معلمين ـ ثبت و كنترل نمرات دانشآموزن.
پس از آن ودر سال1371 طرح " نظام جامع انفورماتيك" توسط دفتر فناوري اطلاعات وزارتخانه ارائه شد كه طي آن پايگاههاي اطلاعاتي پيرامون عوامل مختلف (درس، دانشآموز، نيروي انساني، فضاي آموزشي) تشكيل شد. پس از اين فعاليتها و در اواخر دهه 70، در سازمان پژوهش و برنامهريزي وزارت آموزش و پرورش مطالعاتي در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات و نسبت آن با آموزش و پرورش انجام شد. (قبل از طرح تكفا)
پس از مدتي، "شوراي راهبري توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش" تشكيل شد كه بالاترين مرجع توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش است و اغلب وظيفه سياستگذاري و نظارت در اين حوزه را داراست.
در مهرماه سال 81 ، با مصوبه شوراي راهبري توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش، طرحي تحت عنوان "طرح توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش" شروع بكار كرد. مدير اين طرح، مهندس علاقهمندان از معاونين وزير و رئيس سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي وزرات آموزش و پرورش است .
3- عمدهترين فعاليتهاي انجامشده
3-1- تدوين طرح جامع توسعه فناوري اطلاعات در وزارت آموزش و پرورش
پس از ايجاد يك وفاق جمعي در بين مديران سازمان آموزش و پرورش، تهيه يك طرح جامع كه نمايانگر حركت آينده آموزش و پرورش باشد، ضرورت يافت. براين اساس در سال 81 و پس از انجام چندين مورد مطالعات عميق در معاونت پژوهش و برنامهريزي وزارتخانه و در دفتر مديريت طرح توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات وزارت آموزش و پرورش، متني تحت عنوان "سند استراتژيك توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش" منتشر شد كه در آن به اهداف، چشماندازها و مأموريتهاي آموزش و پرورش در عصر اطلاعات پرداخته شده بود. به منظور اجرايي كردن مفاد اين سند استراتژيك، در زمستان 82، سندي تحت عنوان "برنامههاي عمده توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش" تهيه شد كه مبناي عمل آموزش و پرورش در سالهاي آتي قرار خواهد گرفت.
3-2- طراحي و توسعه شبكه ملي مدارس كشور (شبكه رشد)
اولين فعاليتها براي مطالعه و طراحي شبكه ملي مدارس كشور (شبكه رشد) از سال 1379 آغاز شد. هدف شبكه رشد، فراهم كردن محيطي است براي تعامل همه افراد مرتبط با آموزش و پرورش وايجاد محيطي براي اتصال همه مراكز آموزش و پرورش به يكديگر.
شبكه رشد، در عين حال محلي است براي ارتباط اولياي دانشآموزان با مسؤولين مدارس و محلي است براي ارائه تعليمات كمك درسي و غير درسي به دانشآموزان. مسؤولان شبكه رشد در نظر دارند با تبديل كردن شبكه رشد به يك شاهراه اصلي، ارتباط دهنده همه شبكههاي آموزشي تحت وب باشند و دانش آموزان را در فضاي مجازي، راهنمايي و جهتدهي كنند.
ازجمله طرحهاي اعلامشده توسط مسؤولان شبكه رشد، اختصاص پست الكترونيك (E-mail) به همه دانشآموزان (فعلاً دانشآموزان دبيرستاني) و اولياي آنها بر روي شبكه رشد است كه طي آن ارتباط مدرسه با دانشآموز و اولياي آنها از طريق اين پست الكترونيك خواهد بود. طرح جامعي براي توسعه شبكه رشد تهيه شده و قوانين و ضوابطي هم براي فعاليت شبكههاي آموزشي تحت وب در كشور تهيه شده است. طبق اعلام مسؤولين آموزش و پرورش، قرار است تا پايان شهريور 83، امكان اتصال همه مدارس كشور به شبكه رشد فراهم شود كه طي آن گام بسيار مفيدي در جهت حذف كاغذ از روابط اداري آموزش و پرورش برداشته ميشود. تاكنون هفت همايش كشوري توسط شبكه رشد برگزار شده كه طي آنها به مباحث پيرامون شبكه رشد و توسعه ICT در آموزش و پرورش پرداخته شده است.
شبكه رشد از طريق آدرس www.Roshd.ir قابل دسترسي است.
بجز شبكه رشد(شبكه ملي مدارس كشور) كه در قالب طرحهاي منسجم وزارت آموزش و پرورش دنبال مي شود ، يك شبكه ديگر به نام شبكه مدرسه در كشور فعال است كه به منظور توانمند سازي جوانان ايراني با استفاده از فناوريهاي نو(بويژه فناوري اطلاعات و ارتباطات) راه اندازي شده است .
آدرس الكترونيكي شبكه مدرسه: www. Schoolnet.ir
3-3- تجهيز مدارس و مراكز آموزشي به آزمايشگاه رايانه و اتصال به شبكه
بديهي است كه يكي از قدمهاي لازم براي انطباق آموزش و پرورش با عصر اطلاعات، فراهم آوردن تجهيزات سختافزاري لازم براي مدارس كشور است. از آنجا كه تعداد مدارس كشور و نيازمنديهاي سختافزاري آنها بسيار زياد است، حجم عمدهاي از بودجه توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش بايد صرف اين بخش شود.
طرح تجهيز مدارس از مهرماه 80 شروع شده و مسؤوليت آن برعهده سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي است. تاكنون دو مرحله از اين طرح انجام شده كه در مرحله اول، 6500 دبيرستان كشور به آزمايشگاه رايانه مجهز شدند و در مرحله دوم، 100 مركز تربيت معلم و آموزشكده فني از تجهيزات لازم بهرهمند شدند. اين طرح در همين مرحله بدليل كمبود اعتبار متوقف شده است. هماكنون به ازاي هر 60 نفر دانشآموز متوسطه يك رايانه در مدارس وجود دارد. در برخي موارد از PC هاي دست دوم براي تجهيز مدارس استفاده شده است.
3-4- آموزش معلمان، دانشآموزان و ساير پرسنل آموزش و پرورش
3-4-1- آموزش كاربري كامپيوتر :
درسال 82-81 ، 100 هزار نفر آموزش ICDL ديدند كه شامل افراد زير ميشوند:
كليه مدرسان تربيتمعلم، 30% دبيران متوسطه ،50% هنرآموزان هنرستانها، نيمي ازكارشناسان ستادي.
در بحثآموزشمعلمان،تدوين سرفصل دوره آموزشي و استانداردها توسط آموزش و پرورش بوده ،
آموزش از طريق بخش خصوصي و در پايان،آزمون توسط آموزش و پرورش .
3- 4-2- آموزش سواد تخصصي :
تدوين 120 ساعت دوره آموزشي با هدف آماده كردن معلمان براي بكارگيري IT در آموزش. اين دوره ها در مرحله برنامهريزي است و تا كنون تنها 100 معلم و كارشناس براي توليد محتواي الكترونيكي آموزش ديده اند.
3-4-3- آموزش كارشناسان برنامهريزي و تـاليف كتب درسي :
آشنايي با ويژگيهاي برنامه درسي مبتني بر وب و آشنايي با خصوصيات آموزش شبكهاي و اينترنتي
3- 4 -4- آموزش مسؤولان فناوري مدارس : آموزش نگهداري و پشتيباني سايت مدارس (بعنوان تكنسين آزمايشگاه رايانه)
3-4-5- آموزش دانشآموزان :
- از سال 64 ، درس انفورماتيك و رايانه به عنوان يكي از دروس مقطع متوسطه رشته رياضي انتخاب شد.
- هم اكنون در دوره متوسطه درس IT بصورت اختياري ارائه ميشود.
- براي دوره راهنمايي هم طرحي تهيه شده است اما هنوز عملي نشده.
3-5- توليد محتواي الكترونيكي :
يكي ديگر از پروژههاي عمده آموزش و پرورش، پروژه توليد محتواي الكترونيكي ميباشد. اين پروژه از آن جهت ضرورت مييابد كه پس از آموزش دانشآموزان براي بكارگيري فناوري اطلاعات و ارتباطات، دانشآموزان آماده تعامل با فضاي مجازي هستند و اگر ما چيزي براي عرضه در فضاي مجازي نداشته باشيم عملاً عرصه آموزش و ياددهي را به ديگران سپردهايم و اين مسئله در مقياس كلان ميتواند براي تربيت نسل جوان كشور يك تهديد هويتي باشد.
پروژه توليد محتواي الكترونيكي به 4 قسمت تقسيم ميشود :
الف - توليد كتب الكترونيك :
در اين قسمت، توليد نسخه ساده كتاب الكترونيك درسي پيشبيني شده است. همچنين وب سايتي جهت دسترسي به كتابهاي الكترونيك اختصاص يافته است (با امكان download). همچنين در اين قسمت استفاده از منابع تكميلي براي هر درس و احياناً كليپهاي صوتي يا تصويري برنامهريزي شده است. برخي از اين كتابهاي الكترونيك بصورت لوح فشرده نيز توليد شدهاند. سايت اداره كل چاپ و توزيع كتابهاي درسي وزارت آموزش و پرورش : www.CHAP.SCH.ir
ب - تدوين استانداردهاي نرمافزارهاي آموزشي :
نرمافزارهاي آموزشي در دروس مختلف ميتوانند به فهم مطالب و اثربخشي فرايند "يادگيري ـ ياددهي" كمك بسيار زيادي بكنند. اما براي تدارك نرمافزارهاي آموزشي، سياست آموزش و پرورش كمك گرفتن از بخش خصوصي است. بنابراين آموزش و پرورش دست به تدوين استانداردهاي نرمافزارها زده است تا مراحل بعدي بر طبق اين استانداردها طي شود. در اين قسمت فعاليتهاي مختلفي ازجمله تدوين معيارهاي درجهبندي توليدات نرمافزارهاي آموزشي، ارزشيبابي و سطحبندي توليدكنندگان نرمافزارهاي آموزشي، ارزيابي طرحهاي ارائه شده جهت توليد نرمافزارهاي آموزشي و دستهبندي انواع نرمافزارهاي آموزشي انجام شده است.
ج - خريد يا سفارش توليد نرمافزارهاي آموزشي :
پس از تدوين استانداردهاي نرمافزارهاي آموزشي در قسمت قبل، آموزش و پرورش اقدام به خريد نرمافزارها يا سفارش توليد آنها ميكند. هماكنون در مقطع متوسطه براي چندين درس نرمافزار آموزشي تهيه شده است.
د - طراحي برنامه درسي مبتني بر فناوري اطلاعات :
برنامه درسي يكي از اركان مهم آموزش و پرورش است. و طبعاً بايد متناسب با عصر اطلاعات، متحول شود. آموزشهاي سنتي مكتوب بر صفحات كاغذ و جاري در آزمايشگاهها و كارگاهها، با هزينههاي مستمر و سنگين خود، دائماً وقت، پول، كتاب ، مواد، تجهيزات و مكانهاي وسيعي به خود اختصاص ميدهند. ولي اگر تكلم سنتي با يكبار هزينه كردن به زبان جديد در فضاي وسيع بدون كاغذ ، مواد، آزمايشگاه و كارگاه و درفضاي مجازي ترجمه شود، به يكباره سرعت و توان آموزشهاي مستمر بدون تكرار هزينههاي سنگين بالا خواهد رفت. فرايندي كه منجر به تدوين برنامه درسي مناسب براي آموزش در فضاي مجازي ميگردد عبارت است از :
1 ـ بازبيني عميق برنامههاي درسي سنتي و تعريف فضاي ديداري، شنيداري و نوشتاري براي تكتك آنها
2 ـ تعيين وسايل كمك آموزشي براي هر موضوع كه ميتواند شامل CD صوتي و تصويري، تصاوير چاپي و يا بسته هاي آموزشي (KIT) باشد.
3 ـ طراحي و تدوين مطالب درسي، بگونهاي كه گرايش زيادي نسبت به آموزشهاي مجازي داشته باشند. با توجه به نقش معلم در فضاي مجازي، مطالب درسي بگونهاي طراحي ميشوند كه گرايش فزايندهاي در دانش آموزان به فلسفه خودآموزي (self learning) ايجاد نمايد.
4 ـ تهيه CDهاي تحت وب از برنامه درسي تدوين شده
پروژه طراحي برنامه درسي مبتني بر فناوري اطلاعات توسط دفتر برنامهريزي و تاليف كتب درسي در حال اجرا است و فعلاً برنامه درسي رشتههاي گرافيك و صنايع شيميايي در حال تدوين است.
3-6- طرح پايلوت مدرسه الكترونيك :
طبق تعريف، مدرسه الكترونيك عبارت است از مدرسهاي كه قادر باشد از فناوري نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي بيشترين و بهترين استفاده ابزاري و توانمندسازي را در جهت افزايش كيفيت آموزش و پرورش دانشآموزان به عمل آورد. طبعاً مدرسه الكترونيكي با مدرسه مجازي تفاوت دارد و در مدرسه الكترونيكي حضور دانشآموز وجود دارد. مجري اين پروژه، "موسسه پژوهشي برنامهريزي درسي و نوآوريهاي آموزشي" است.
مراحل پروژه شامل تجهيز مدارس نمونه به تجهيزات سختافزاري و نرمافزاري لازم،تهيه پلتفرمهاي مورد نياز براي آموزش الكترونيكي، تهيه محتواي آموزشي براي دانش آموزان، آموزش معلمان و دانشآموزان، اجراي سيتسم و بالاخره ارزشيابي از بخشهاي مختلف مدرسه الكترونيك است. قرار است در سال تحصيلي 84-83 بطور آزمايشي فعاليت 4 مدرسه در تهران بصورت مدرسه الكترونيك باشد. مدارس فوق عبارتند از : آبسال منطقه 4 ـ دكتر مصاحب منطقه 5 ـ نداي آزادي منطقه 7 و شهداي كارگر منطقه 15 . بدين ترتيب ارتباطات داخلي مدرسه و نيز ارتباط خانوادهها با مدرسه به شكل الكترونيكي ممكن خواهد بود.
خارج از پروژههاي آموزش و پرورش، يك دبيرستان ديگر بنام دبيرستان هوشمند شهيد آقايي، از مهرماه سال 82 اقدام به ثبت نام دانشآموزان كرده است. مؤسس اين دبيرستان، مهندس عباس ذوقيپور (از مسؤولين سابق شبكه رشد) ميباشند. به نظر ميرسد اين مدرسه، پيشروترين مدرسه هوشمند در كشور باشد.
آدرس الكترونيكي دبيرستان : www.aghaeeschool.ir
4- وضعيت نيروي انساني :
عزم و اراده جدي براي توسعه ICT در آموزش و پرورش، بين مديران ارشد آن ايجاد شده بطوريكه در سطح وزارتخانه يك شوراي راهبري توسعه فناوري اطلاعات وجود دارد و زير نظر آن يك شوراي هماهنگي ـ اجرايي فعاليت ميكند و نيز يك طرح جدي توسعه ICT در آموزش و پرورش در حال پيگيري است. در بحث آموزش نيروي انساني :
- حدود 50% كارشناسان ستادي آموزش ICDL ديدهاند.
- همه مدرسان تربيت معلم آموزش ICDL ديدهاند
- در بين معلمان مدارس، فعلاً تاكيد بر آموزش معلمان مقطع متوسطه بوده كه حدود 30% معلمان متوسطه آموزش ICDL ديدهاند.
- تعداد كمي از معلمان هم (حدود 100 نفر در كل كشور )آموزش توليد محتواي الكترونيك ديدهاند.
- قرار است در سال تحصيلي 84-83 ، 31 هزار معلم ديگر تحت پوشش آموزشهاي ICDL قرار گيرند.
- همچنين قرار است آموزش "توليد محتواي آموزشي الكترونيك مبتني بر كتب درسي" براي 700 معلم در سال تحصيلي 84-83 انجام شود.
لازم به ذكر است كه آموزش و پرورش تقريباً يك ميليون و 60 هزار نفر معلم دارد.
5- برنامههاي آينده :
- توسعه مدارس هوشمند در سطح كشور : (تا سطح 50 مدرسه هوشمند)
- بسترسازي فرهنگي براي توسعه ICT
- تكميل پروژههاي تجهيز ـ آموزش ـ محتوي و توسعه شبكه رشد
- آموزش و پرورش با مشورت شورايعالي انفورماتيك پيگير ايجاد Data center (مركز اطلاعاتي) در برخي استانها است كه 5 استان بزرگ در اولويتاند :
تهران ـ اصفهان ـ خراسان ـ فارس و همدان
6- عمدهترينمراكز مؤثر :
1- شوراي راهبري توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات وزارت آموزش و پروزش
2- دفتر مديريت طرح توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات وزارت آموزش و پرورش www.Ict-edu.ir
3- سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي www.Oerp.sch.ir
4- دفتر تكنولوژي آموزشي www.Me-etcenter.com
5- شبكه ملي مدارس ايران (شبكه رشد( www.Roshd.ir
6- مركز فناوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته شريف www.Aictc.com
(اين مركز ناظر پروژههاي توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش است.
7- افراد شاخص در زمينه توسعه ICT در آموزش و پرورش :
- مهندس نويد ادهم : رئيس طرح توسه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش
- مهندس آقاخاني : قائممقام مدير طرح توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات وزارت آموزش و پرورش
- مهندس حسين نوابخش : مشاور طرح توسعه ICT در آموزش و پرورش
- دكتر محمد عطاران : استاد دانشگاه تربيت معلم
- نويسنده كتاب " جهاني شدن ، IT ، تعليم و تربيت "
- مدير و نويسنده و بلاگ : www.it-edu.persianblog.com
- مهندس عباس ذوقيپور : مسؤول سابق شبكه رشد
ـ مؤسس دبيرستان هوشمند شهيد آقايي
- صاحب امتياز ماهنامه كامپيوتر جوان
منبع : كميته مطالعات فناوري اطلاعات
دفتر همكاريهاي فناوري رياست جمهوري
www.ictr.ir
تلفن:66500065
