نرم‌افزارهاي آزاد يا متن‌باز

رشد و توسعه فناوري اطلاعات در جوامع بشري مستلزم بهره‌گيري همگان از ابزارهاي مربوط و دسترسي به آنهاست. امروزه در بسياري از كشورهاي جهان و از جمله در اتحاديه اروپا، چين، ژاپن و برزيل بکارگيري و توسعه نرم‌افزارهاي آزاد مورد ملاحظه جدي قرار گرفته است. در اين نرم‌افزارها، کدهاي منبع در اختيار عموم قرار مي‌گيرد و کاربران به هنگام استفاده از آن ملزم به پرداخت حقوق ويژه‌اي نيستند. اين نرم‌افزارها امن، قابل اطمينان و باثبات هستند و قيمت مناسبي دارند. توليد اين نرم‌افزارها محدود به شرکتي ويژه نيست و دريافت آنها از طريق اينترنت براي همه رايگان است.
امروزه، بسياري از شركتها و سازمانهاي بزرگ دنيا نيز به توسعه و استفاده از نرم‌افزارهاي آزاد روي آورده‌اند و توليدكنندگان آن نيز، ارائه اين قبيل نرم‌افزارها را فرصتي براي تبادل تجربيات و آموخته‌ها با ديگران قلمداد مي‌كنند. اين موضوع، بسياري از فوايد همچون: آموزش، شكوفايي خلاقيت، كاهش شكاف ديجيتال، انتقال فناوري، خوداتكايي و رشد صنعت نرم­افزار و رفع وابستگي صنعت فناوري اطلاعات و ارتباطات كشورها را داراست.
در نرم­افزارهاي ويژه کد منبع نرم­افزار معمولا در اختيار افراد ديگر قرار نمي­گيرد و از آن به عنوان اسرار صنعتي- تجاري محافظت مي­شود و فقط شخص يا شرکت، توانايي و حق اعمال تغيير را دارند. از ويژگيهاي نرم‌افزارهاي آزاد مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
*اجراي برنامه با مقاصد مختلف.
*دسترسي به کد منبع براي مطالعه و تغيير.
*توزيع اصل يا تغيير يافته برنامه بدون پرداخت هزينه‌.
*تغيير برنامه متناسب با نياز خود و انتشار تغييرات براي استفاده توسط ديگران.
جنبش نرم‌افزارهاي باز در دهه‌هاي 60 و 70 ميلادي با رشد برنامه‌نويسان در اولين آزمايشگاههاي علوم رايانه مانند استانفورد، برکلي، کارنگي ملون و ام.آي.تي آغاز شد. با وجود كوچكي جامعه مزبور، تعامل آنها با يکديگر زياد بود. کد برنامه‌ها ميان اعضا رد و بدل مي‌شد. چنانچه کدي بهبود داده مي‌شد، در اختيارهمه اعضا قرار مي‌گرفت و مخفي کردن آن كاري ناپسند بود. اما اين رويه در دهه 80 توسط شركت سيمبوليک نقض شد. اقدام اين شرکت در نهايت باعث ايجاد جنبش نرم‌افزارهاي آزاد يا باز امروزي شد.
در سال 1984 ريچارد استالمن از موسسه فناوري ماساچوست به دليل نارضايتي از وضع موجود، يک برنامه متن‌باز به‌نام گنو را طراحي کرد كه امکان ايجاد يک سامانه­عامل کامل را فراهم مي­کرد. هدف وي, همکاري مجدد و آزادانه طراحان نرم‌افزاري با يکديگر همانند سابق بود و افراد قادر به افزايش، تغيير يا انتقال کدهاي منبع بودند. در سال 1991، هسته سامانه عامل نيز طراحي شد و در سطح گسترده­اي توزيع شد، سپس متناسب با نيازهاي تعامل توسعه و بهبود يافت و تا اينکه تبديل به هسته سامانه عامل گنو/ لينوکس شد. اين سامانه پس از تركيب با يافته‌ها و نتايج حاصل از پروژه‌هاي ديگر و تامل با آنان، پيوسته رشد كرد و تواناييهاي آن بهبود يافت. هسته به‌عنوان مركز و قلب سامانه عامل وظايف پردازنده مركزي را بر عهده دارد و مديريت حافظه و وسايل سخت‌افزاري را کنترل مي‌كند. در سال 1998، براي تمايز مفهوم باز بودن نرم‌افزار از رايگان بودن آن، پيشنهادي توسط اريک ريموند با اين عنوان مطرح شد كه نرم‌افزارهاي با کد منبع باز در آينده نرم‌افزار "متن­باز" ناميده شوند. از ويژگيهاي مهم نرم­افزار متن­باز، کيفيت بالاي آن است كه دليل آن نيز, بررسيهاي متعدد نرم­افزار توسط کاربران و آزمايش­کنندگان و پيشنهادهاي آنان براي اصلاح هر چه بهتر آن است. اين پيشنهادها باعث دستيابي سريعتر به محصول نهايي مطلوبتر مي‌شود.
با توجه به هزينه بالاي تبادل نظر و انتقال داده‌هاي مختلف براي توسعه نرم‌افزارهاي متن باز، برخي سازمانها كه از چنين نرم‌افزارهاي استفاده مي‌كنند، پشتيباني لازم را انجام مي‌دهند. معمولا اعمال تغييرات و ارائه آن زماني انجام مي‌شود كه بيشترين اقدامات لازم توسط پيشنهاددهنده صورت گرفته باشد. بر اين اساس، اصلاحات كمتري در ادامه كار صورت مي‌گيرد. به‌دليل دسترسي كاربران به تغييرات قبلي، دوباره‌كاري كمتري صورت مي‌گيرد و مدت توسعه نرم‌افزار با در دسترس بودن کد منبع کاهش مي‌يابد. از طرف ديگر، به‌دليل دسترسي برنامه‌نويسان حرفه‌اي به برنامه‌ها، امكان شناسايي اشكالات كيفي و رفع آنها زياد است. همچنين، هزينه نگهداري نرم‌افزارها به‌دليل نبود نياز به محافظت و سرمايه‌گذاري براي ارتقا به حداقل ممكن مي‌رسد.
امروزه از لينوکس به عنوان يک بسته نرم‌افزاري کامل ياد مي‌شود ولي درحقيقت تنها هسته‌ سامانه عامل است که کار مديريت و ذخيره داده‌ها و نيز برخي از کارکردهاي سطح پايين ارتباط با سخت­افزار را بر عهده دارد. ديگر اجزاي مهم سامانه عامل عبارتند از: کتابخانه‌ها، واسط کاربري گرافيکي، بانکهاي اطلاعاتي متنوع، ارائه‌كنندگان خدمات وب و ابزارهاي پست الکترونيک. بسياري از نرم‌افزارهاي شبکه و ابزارهاي توسعه نرم‌افزار در پروژه‌هاي گنو توسعه يافته‌اند. لينوکس سامانه عامل اصلي خود را به حداقل خدمات محدود کرده است. خدمات ديگر با وجودي که تحت کنترل لينوکس هستند، برنامه‌هاي مستقلي به حساب مي‌آيند. مزيت اين کار اين است که در صورت بروز اشکال يا خرابي، تنها کارکرد مربوط مختل و هسته از کار نمي‌افتد و رايانه به کار خود ادامه مي‌دهد.
منبع :‌ تدبير