از استارلینک تا یوتلست؛ اینترنت ماهوارهای آری یا نه؟
در این گزارش که برگرفته از گزارشهایی از یورونیوز، ایبیسی نیوز، فیلترواچ و … است، به ابعاد مختلف این ماجرا اعم از پیشنهاد به اروپا برای ارایه خدمات اینترنت ماهوارهای به ایرانیها پرداخته شده است تا تصویری واقعیتر از آینده این مباحث داغ به دست آید.
با توجه به غیرقانونی بودن «استارلینک» در ایران، دسترسی به این سرویس برای همه ممکن نیست. علاوه بر این بنابر گزارشها، با استفاده از سیستمهای جنگ الکترونیک (جمرها) دسترسی به اینترنت ماهوارهای مختل شده است.
با این حال، «استارلینک» مدتی است که قابلیت جدیدی با عنوان «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (Direct to Cell) یا به طور خلاصه (D2C) را معرفی کرده که هدف آن اتصال مستقیم گوشیهای معمول تلفن همراه به اینترنت ماهوارهای «استارلینک» بدون نیاز به تجهیزات اضافه از جمله گیرندههای معمول این شرکت است. اما این سرویس تا چه حد به واقعیت نزدیک است و اصولا چه قابلیت و کاربردهایی دارد؟
در این باره سایت یورونیوز گفتوگویی با محمد سمیعزاده نیکو، استادیار دانشکده مهندسی برق و الکترونیک دانشگاه صنعتی «نانیانگ» سنگاپور که پژوهشهای وی متمرکز بر توسعه ابزارهای جدید برای پرداختن به چالشهای نوظهور فناوری اطلاعات انجام داده است که در ادامه میخوانید.
سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» استارلینک چیست؟
«اتصال مستقیم به تلفن همراه» یک سرویس جدید از «استارلینک» است که در آن ماهوارههای مستقر در «مدار پایینی زمین» (LEO) مانند دکلهای سلولی مستقر در فضا عمل میکنند و امکان اتصال سیار محدود را به طور مستقیم به گوشیهای تلفن همراه سازگار و بدون نیاز به ایستگاههای زمینی واسط ارائه میدهند.
این سرویس اکنون در ایالات متحده و نیوزیلند وارد مرحله بهرهبرداری شده و عمدتا برای پوشش شکافها و مناطق کور شبکههای مخابراتی بیسیم (شبکههای سلولی) سنتی طراحی شده است.
اما پرسش کلیدی این است که آیا چنین سیستمی از نظر فنی میتواند به مقابله با قطع سراسری و طولانی اینترنت در مناطقی چون ایران کمک کند؟
از منظر فنی پاسخ با احتیاط، با قید محدودیتهای مهم و بسته به انتخابهای اجرایی و نحوه پیادهسازی مثبت بهنظر میرسد.
آیا با استفاده از گوشیهای موجود میتوان از این سرویس استفاده کرد؟
ماهوارههای مستقر در مدار پایینی زمین ثابت نیستند و با سرعتهای بسیار بالا به دور زمین میچرخند و سرعت آنها در مقایسه با وسایل نقلیه زمینی یا هواپیماها بسیار بالاتر است که اتفاقا همین موضوع برای اتصال سلولی مبتنی بر ماهواره چالشهای فنی متعددی ایجاد میکند.
برای مثال، «در دسترس بودن» ماهواره ذاتا محدود به زمان است و حفظ ارتباط پیوسته نیازمند انتخاب مجدد سریع سلولها و انتقالهای مکرر است. علاوه بر این، سرعت بالای حرکت ماهواره به دلیل آنچه «اثر دوپلر» خوانده میشود، باعث تغییر قابلتوجه فرکانس میشود که باید با بهکارگیری روشهای پیشرفته ردیابی فرکانس و همگامسازی جبران شود.
اما نکته مثبت این است که طراحی نسلهای جدید گوشیهای هوشمند طوری است که میتوانند این شرایط شبکه را بهتر تحمل کنند. آیفون ۱۳ تنها به صورت محدود میتواند این الزامات را برآورده کند، اما مدلهای جدیدتر با اطمینان بیشتری از پس آن بر میآیند. همچنین برخی از مدلهای جدید سامسونگ نیز این امکان را دارند.
محدودیتهای فنی این نوع اتصال به اینترنت چیست؟
گوشیهای هوشمند از نظر توان انتقال فرکانس رادیویی و جهتگیری آنتن محدودیت دارند. تلفنهای همراه بر خلاف گیرندههای ماهوارهای به آنتنهای کمقدرت و همهجهته متکی هستند. در نتیجه اتصال تلفن همراه به ماهواره معمولا برای کاهش تلفات مسیر در فرکانسهای نسبتا پایینتر کار میکند.
همین موضوع به همراه پهنای باند محدود، در حال حاضر سرویسهای «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) را عمدتا به کاربردهای کمحجم چون پیامهای متنی محدود میکند.
علاوه بر این، «اتصال مستقیم به تلفن همراه» متکی به لینک رادیویی مبتنی بر خط دید بین تلفن همراه و ماهواره است. در نتیجه استفاده از این سیستم به فضای باز یعنی جایی که آسمان دیده شود، نیاز دارد.
استفاده از سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» در ایران چقدر امکانپذیر است؟
این سرویس احتمالا در شرایطی که جمعیت زیادی در جایی متمرکز میشوند، با محدودیت مواجه خواهد بود. با این حال میتواند برای افرادی که هیچ راه دیگری برای اتصال ندارند، کانال ارتباطی پایه فراهم کند.
آیا برای استفاده از استارلینک به روش «اتصال مستقیم به تلفن همراه» به اپلیکیشن خاصی نیاز است؟
خیر. در این سرویس، ماهواره به صورت یک برج مخابراتی عمل میکند و از طریق تلفنهای همراه نسل جدید قابل شناسایی و اتصال خواهد بود.
بنابر گزارشها، استفاده از اینترنت «استارلینک» در ایران رایگان شده است، آیا امکان استفاده رایگان از این سرویس هم در کشور وجود دارد؟
در حال حاضر تنها اینترنت پرسرعت «استارلینک» که نیازمند گیرندههای مخصوص است در ایران رایگان شده است. این اینترنت با (D2C) متفاوت است و امکان اتصال به آن فقط در صورت در دسترس بودن سختافزار قابل انجام است.
آیا امکان ردیابی این ارتباط وجود دارد؟
امکان ردیابی سرویس پرسرعت «استارلینک» وجود دارد، اگرچه آسان نیست. به این دلیل که این نوع اینترنت دارای دیشهایی است که توان ریزموج (مایکروویو) قابلتوجهی را منتشر میکنند. مکان این منبع ریزموج با روشهای راداری قابل شناسایی است، هرچند که این گیرندهها (به دلیل بهینه بودن) پرتو بسیار باریکی را منتشر میکنند و این مکانیابی آسان نخواهد بود.
امکان مکانیابی سیستم «اتصال مستقیم به تلفن همراه» به دلیل توان بسیار پایینتر این سیستم، به مراتب پیچیدهتر است اما خود «استارلینک» به موقعیت جغرافیایی کاربران دسترسی خواهد داشت.
اما عملا چطور باید از این سرویس استفاده کرد؟
در صورت فعال شدن سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) کاربری آن آسان است. ماهواره به صورت یک برج مخابراتی سیار عمل میکند و ساختار مخابراتی شبیه به ساختارهای کنونی شبکه سلولی تلفن همراه است. در این حالت، استارلینک به صورت یک ارائه دهنده خدمات مانند اپراتورهای موبایل در ایران در تلفنهای همراه نسل جدید قابل انتخاب است.
آیا امکان ایجاد اختلال در سرویسهای «استارلینک» وجود دارد؟
گزارشهای متعددی از اختلال در سرویس پرسرعت «استارلینک» در ایران منتشر شده است. به نظر میرسد با بهروزرسانی نرمافزاری، این سرویس مقاومتر شده باشد.
از سوی دیگر سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) به دلیل توان پایینتر و آنتن با کارایی کمتر نسبت به سرویس پرسرعت آسیبپذیری بیشتری خواهد داشت. این آسیبپذیری در شهرهای بزرگ راحتتر است، چون یک فرستنده پارازیت پرقدرت (Jammer) توانایی ایجاد اختلال در فضای چندین کیلومتر را خواهد داشت. همچنین، ایجاد اختلال در سرویس جیپیاس (GPS) تاثیری روی سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) نخواهد داشت.
پیشنهاد جایگزینی یوتلست با استارلینک
اما موضوع ارایه اینترنت ماهوارهای مورد توجه سایت شورای روابط خارجی اروپا (ECFR) که یک اندیشکده بینالمللی با هدف تحقیقات مستقل و پیشرفته در مورد سیاست خارجی و امنیتی اروپا است نیز قرار گرفته و این اندیشکده پیشنهاد ورود ماهوارههای اینترنتی اروپا به ایران را مطرح کرده است.
در بخشی از گزارش این اندیشکده آمده است: امروز درخواستهای فزایندهای از دولتهای اروپایی در خصوص ایران وجود دارد. یک گام مشخص شامل گسترش توانایی ایرانیان برای ارتباط با یکدیگر و جهان و جلوگیری از قطع دسترسی آنها در آینده است.
در این رابطه یک گزینه عملی، ترمینالهای ماهوارهای یوتلست است که اکثریت آن متعلق به دولت فرانسه است و بریتانیا نیز سهامدار مهمی در آن است. این تنها منظومه ماهوارهای عملیاتی مدار پایین در کنار استارلینک ایلان ماسک است که میتواند برای ارسال خدمات اینترنتی از فضا به ایران استفاده شود.
فرانسه در حال حاضر به دنبال ارسال ناوگان به این کشور است. مقامات فرانسوی و بریتانیایی اکنون باید به سرعت این استقرار را تأیید کنند و بودجه اروپایی را برای حمایت از این ابتکار جمع کنند.
ترمینالهای یوتلستات میتوانند به ایرانیان فرصتی برای دسترسی به ابزارهای ارزشمند، حتی در مواقع پارازیت، ارائه دهند، زیرا اکنون اپلیکیشنهایی وجود دارند که برای مثال از فناوری بلوتوث برای پیامرسانی آفلاین استفاده میکنند.
در بخش دیگری از این گزارش آمده، راهحلهای مشابهی در جریان اعتراضات هنگ کنگ در سال ۲۰۲۰ و در میانمار در سال ۲۰۲۱ استفاده شد. در نتیجه، فقط اتصال موقت کافی برای دانلود برنامه میتواند ابزار ارزشمندی باشد. داشتن چنین جایگزینی برای استارلینک همچنین در صورتی که ماسک غیرقابل پیشبینی، ایرانیان را از خدمات خود جدا کند، مانند کاری که در چین، (جایی که منافع تجاری دارد)، انجام داده است، یک پشتیبان فراهم میکند.
برای اینکه این ابتکار مؤثر باشد، دولتهای فرانسه و بریتانیا باید اطمینان حاصل کنند که پایانههای یوتلست – که سنگینتر و بنابراین قابل ردیابیتر از استارلینک هستند – با حفظ امنیت کاربران وارد فضای ایران شوند.
و در پایان این گزارش نیز آمده، یوتلست همچنین ناوگان بسیار کوچکتری دارد که ارسال پارازیت به آنها را آسانتر میکند. برخی از کاربران استارلینک در ایران به دلیل بهروزرسانی نرمافزار توانستهاند از پارازیت عبور کنند و این گزینهای است که یوتلست باید به طور فعال آن را پیش ببرد.
