سایت techradar در گزارشی نوشت، از تاریخ ۸ ژانویه، تقریباً کل ارتباطات قطع شد؛ اینترنت ثابت، دادههای موبایل و تماسهای صوتی بینالمللی، همه متوقف شد. حتی خدمات ارتباط داخلی و ارتباطات استارلینک نیز بهشدت مختل شدند.
تکرادار در ادامه این گزارش مدعی شده، اتصال اینترنت اکنون بهتدریج در حال بازگشت است، اما گزارشها نشان میدهد دولت، اجرای سیستم «فهرست سفید» را برای کنترل دسترسی کاربران آغاز کرده است. این امر بدین معناست که بیشتر ۹۰ میلیون ایرانی، تنها قادر خواهند بود به فهرست محدودی از وبسایتهای تأییدشده دسترسی پیدا کنند، در حالی که گروهی از افراد موردتأیید سیستم امنیتی، ممکن است دسترسی گستردهتری داشته باشند.
اعظم جنگروی، مسئول امنیت شرکت OpenText گفت: «این فقط سانسور نیست، بلکه انزوای دیجیتال است. این موضوع، زندگی روزمره، مشاغل، یادگیری و حتی گفتگو با خانواده در خارج را تحتتأثیر قرار میدهد. او این اقدام را «قفل کردن اینترنت پشت یک دیوار و دادن چند کلید محدود» توصیف کرد.
چگونه اینترنتِ محدود ساخته میشود؟
فیلترواچ (Filterwatch) گروه حقوق دیجیتال ایرانی مستقر در تگزاس، نخستین گروهی بود که مدعی شده به جزئیات محرمانه بیشتری از برنامه دولت برای تبدیل زیرساخت اینترنت کشور به چیزی که آنها «اینترنتِ پادگانی» مینامند، دست یافته است.
در ادامه این گزارش ادعا شده، به نظر میرسد اجرای مدل فیلترینگ مبتنی بر فهرست سفید ایران، از همان ابتدا برنامهریزی شده بود.
داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در شرکت کنتیک (Kentik)، در ارزیابی فنیاش متوجه شد در طول خاموشی، مقامات، تنها ترافیک IPv6 را مختل کردهاند و مسیرهای IPv4 همچنان فعال ماندهاند.
مادوری میگوید: «این تفاوت برای گام بعدی ایران، یعنی فهرست سفید اینترنت حیاتی است.»
به گفته وی، «با نگهداشتن مسیرهای IPv4، مقامات ایرانی میتوانند دسترسی کامل اینترنت را به کاربران خاص بدهند و در عین حال، آن را از جمعیت گستردهتر سلب کنند.»
روز سهشنبه (۲۷ ژانویه/ ۷ بهمن)، با ثبت بازگشت نسبی اتصال، مادوری مدعی شد که بر اساس مشاهداتش ترافیک «بسیار ناپیوسته» است، زیرا «یک سیستم فیلترینگ ترافیک جدید نصب شده و هنوز قادر به مدیریت کامل آن نیست». این امر میتواند نشانهای از توسعه بیشتر سیستم فهرست سفید اینترنت در ایران باشد.
استفاده از فیلترشکن: غیرممکن یا روزبهروز سختتر
به ادعای کارشناسان گروه ناظر بر اینترنت IODA، نخستین تلاش ایران برای استفاده از فناوریهای فیلترینگ مبتنی بر فهرست سفید از طریق شبکه ملی اطلاعات (NIN) در جریان محدودیتهای اینترنتی اعمالشده توسط دولت در ماه ژوئن، همزمان با جنگ ۱۲روزه با اسرائیل رخ داد. بااینحال، در آن زمان، ایرانیها توانستند با استفاده از VPNها، محدودیتها را دور بزنند، اما بهزودی ممکن است این امکان از بین برود.
طبق دادههای فیلترواچ، بهروزرسانیهای اخیر یک پیمانکار اعمالکننده فیلترینگ، بهطور خاص طراحی شدهاند تا «ترافیک VPN و همچنین ترافیک عبوری از استارلینک را شناسایی و علامتگذاری کنند.»
اعظم جنگروی از OpenText تأیید کرد که ابزارهایی مانند برخی فیلترشکنها هنوز هم مفید هستند، اما استفاده از آنها، بهطور فزایندهای دشوارتر شده است.
او گفت: «دولت، آنها را سریعاً مسدود یا کند میکند و مردم مجبورند برای داشتن اتصال، مدام ابزارها را تغییر دهند.»
به گفته جنگروی، دلیل این موضوع این است که فهرست سفید، مسدودسازی ویپیان را بسیار آسانتر میکند: «مقامات میتوانند تمام ترافیک ناشناخته را مسدود و تنها پروتکلهای تأییدشده را مجاز کنند. بنابراین فیلترشکنها و حتی ابزارهای جدید، سریعتر شناسایی و غیرفعال میشوند. این، یک مسابقه مداوم است.»
مازای بانزاو، بنیانگذار یک VPN روسی که بهطور خاص، برای کار در محیطهای سانسور شدید طراحی شده، نیز انتظار دارد ویپیانها، عمدتاً در دسترس نباشند، زیرا هیچ مکانی برای اتصال تونل باقی نخواهد ماند.
او گفت: «تنها تونلهای VPN که توسط مقامات دولتی از پیش تأیید شده باشند، همچنان کار خواهند کرد.»
از سوی دیگر مدیران دو شرکت عرضهکننده فیلترشکن که در اروپا مستقر هستند نیز دیدگاه مشابهی دارند.
دیوید پیترسون، مدیرعامل یکی از این شرکتها میگوید: «اگر اینترنت وجود نداشته باشد، عملاً هیچ کاری برای VPN ممکن نیست.»
او افزود: ما در کنار افرادی که با این محدودیتها مواجهاند، کار خواهیم کرد تا هر زمان که فرصت یا شکافی پیش آمد، به آنها برای دسترسی به دنیای خارج کمک کنیم.
فراتر از ایران
در ادامه این گزارش ادعا شده، کرهشمالی مدتهاست بهعنوان شناختهشدهترین کشور در اعمال کنترل تقریباً کامل بر اینترنت با فناوری فهرست سفید شناخته میشود. اکنون ایران در حال رسیدن به این سطح است، اما تنها کشور نیست.
گفته میشود روسیه، که پیش از این تمرکز خود را روی سیستمهای مبتنی بر فهرست سیاه قرار داده بود، به سمت سیستم فهرست سفید حرکت میکند تا «حصارهای» اطراف اینترنت ملی خود (Runet) را مستحکمتر کند.
وقتی از داگ مادوری در Kentik درباره تفاوت سیستمهای ایران و روسیه پرسیده شد، او گفت که اگرچه جزئیات فنی مدل روسیه را نمیداند، اما فکر میکند این مکانیسمها بسیار مشابه باشند.
او گفت: «هدف این است که همهچیز (از جمله فیلترشکنها) مسدود شود و تنها مجموعهای محدود از ترافیک، مجاز باشد.»
او افزود: «نگرانم این روش به روند عمومی تبدیل شود.»
البته میدانیم برخی کشورها سالهاست دانش خود در را زمینه کنترل اینترنت با هم به اشتراک گذاشتهاند.
در این زمینه، techradar قبلاً گزارش داده بود چین به پاکستان در ساخت سیستمی مشابه دیوار بزرگ فایروال (Great Firewall) کمک کرده است. همچنین نشت اطلاعاتی در سپتامبر نشان داد چین سیستم فایروال خود را به اتیوپی، میانمار و قزاقستان، صادر کرده است.
بااینحال، به گفته بانزاو مدیر یک شرکت عرضهکننده VPN، فناوری، تنها بخشی از ماجراست. او میگوید: «تفاوت در میزان تمایل مقامات، برای جدایی از اینترنت جهانی است.»
