«اینترنت غیرمتمرکز» ایده یا واقعیت؟

طبق گزارش رویترز، ظاهراً این اختلال، به دستور دولت طالبان بود، هرچند مقامات، بعداً دلیل آن را «مشکلات فنی» در کابل‌های فیبر نوری اعلام کردند.

اگرچه بلاک‌چین‌ها، با هدف ایجاد شبکه‌ عمومی و مقاوم در برابر سانسور برای انتقال ارزش طراحی شده‌اند، اما اتکای آنها به ارائه‌دهندگان متمرکز اینترنت، تحقق این هدف را هنگام قطع اتصال دشوار می‌کند.

به گفته میخائیل آنجلوف، هم‌بنیان‌گذار پلتفرم اینترنت غیرمتمرکز Roam Network، «قطع اینترنت افغانستان، فقط بحران ارتباطی منطقه‌ای نیست، بلکه زنگ بیدارباش است. وقتی اتصال در انحصار ارائه‌دهندگان متمرکز باشد، وعده بلاک‌چین می‌تواند یک‌شبه فرو بریزد.»

طبق گزارش سپتامبر ABC News، قطعی سراسری اینترنت و خدمات داده تلفن همراه، حدود ۱۳ میلیون شهروند را تحت‌تأثیر قرار داد. این، نخستین‌ بار بود که در دوران طالبان، اینترنت به‌صورت سراسری قطع می‌شد. پیش‌تر در سپتامبر، محدودیت‌های منطقه‌ای برای کنترل فعالیت‌های آنلاین «غیراخلاقی»، اعمال شده بود.

طبق گزارش گاردین در ۲۵ ژوئن، ایران نیز از زمان آغاز درگیری با اسرائیل، با مشکلات اختلال اینترنتی روبه‌رو بوده است. دولت ایران، در ژوئن به‌مدت ۱۳ روز، دسترسی به اینترنت را به‌جز برای پیام‌رسان‌های داخلی مسدود کرد؛ اقدامی که مردم را وادار ساخت برای دسترسی موقت به اینترنت، از لینک‌های پراکسی پنهان استفاده کنند.

(اگرچه در حال حاضر و در زمان تنظیم این گزارش نیز قطع اینترنت ایران وارد چهاردهمین روز شده است.)

در همین حال، قطع اینترنت افغانستان، اکنون به مطالبه جهانی برای راهکارهای اتصال غیرمتمرکز که نقاط کنترل متمرکز را از میان برمی‌دارند، دامن زده است.

شبکه‌های بی‌سیم غیرمتمرکز در حال ظهور، به‌عنوان جایگزین ارائه‌دهندگان متمرکز اینترنت شناخته می‌شوند و بخشی از روند فناورانه‌ گسترده‌تر با عنوان شبکه زیرساخت فیزیکی غیرمتمرکز (DePIN) هستند.

اکنون پروژهRoam  قصد دارد با استفاده از تلفن‌های هوشمند، شبکه بی‌سیم غیرمتمرکز ایجاد کند که از طریق جمع‌سپاری داده‌های سیگنال تلفن همراه، «نقشه‌ زنده اتصال» تولید کند.

به‌علاوه، با اجرای قابلیتeSIM  در این پروژه، دستگاه‌ها قادرند به‌صورت خودکار، بهترین گزینه‌های اینترنتی موجود، از جمله اپراتورهای عمومی، شبکه‌های خصوصی مش یا شبکه‌های محلی مبتنی بر همکاری کاربران را انتخاب کنند.

آنجلوف می‌گوید: «کاربران Roam می‌توانند در لحظه ببینند کجا و چه‌چیزی کار می‌کند؛ بدون حدس و گمان هنگام قطعی.» این امر تضمین می‌کند حتی وقتی «زیرساخت‌های متمرکز از کار می‌افتند»، اتصال، حفظ شود.

طبق داده‌های ‌سایت worldmobile.io، اکنونWorld Mobile ، بزرگ‌ترین شبکه غیرمتمرکز جهان است که بیش از ۲.۳ میلیون کاربر فعال روزانه در ۲۰ کشور دارد.

پروژه Roam، در اوت از مرز ۹.۸ میلیون دلار درآمد کل که بین اپراتورهای AirNode، سها‌مداران و سایر مشارکت‌کنندگان تقسیم می‌شود، عبور کرد.

همچنین Helium، دومین شبکه بزرگ بی‌سیم غیرمتمرکز است که در بیش از ۱۹۰ کشور فعالیت دارد و شامل ۱۱۲ هزار نقطه اتصال (هات‌اسپات) در دنیاست. این شبکه، مدعی است بیش از ۱.۳ میلیون کاربر روزانه دارد. کاربران آن از طریق پاداش توکنHNT  به ارزش ۱.۹۴ دلار، به میزبانی از نقاط اتصال برای پوشش اینترنت ترغیب می‌شوند.

مدافعان می‌گویند تا وقتی اینترنت به‌صورت توزیع‌شده‌تر درنیاید، وعده فناوری بلاک‌چین در زمینه آزادی مالی و مقاومت علیه اختلال و قطعی، کاملاً تحقق نخواهد یافت.

آنجلوف می‌گوید: «اگر تمرکززدایی تنها در لایه پروتکل متوقف شود، هنوز مسئله را حل نکرده‌ایم، بلکه فقط محل کنترل را جابه‌جا کرده‌ایم.»

• بررسی عصر ارتباط از اینترنت غیرمتمرکز

اما بررسی عصر ارتباط از جزییات فنی و مشروح‌تر مبنی ایجاد شبکه‌های ارتباطی غیرمتمرکز نشان می‌دهد، روش‌های مطرح شده در این گزارش هر کدام مسایل و کاستی‌های خاص خود را دارند. به همین منظور با بررسی عمیق‌تر این موارد بررسی شد.

• معماریDePIN برای اتصال جایگزین

معماری مرسوم DePIN اتصال را در پنج لایه می‌نگارد: (۱) سخت‌افزار توزیع‌شده (هات‌اسپات‌ها، AirNodes، تلفن‌های هوشمند مشارکتی)، (۲) لایه شبکه محلی/مش (Wi-Fi mesh, LoRa/CBRS/Mobile offload)، (۳) لایه ناوبری و انتخاب مسیر (مانند پروتکل‌های BATMAN/OLSR برای mesh یا روترهای چند-رویشی برای MANET) (۴) لایه مدیریت هویت و حسابداری مبتنی بر زنجیره/توکن (برای انگیزش مشارکت و میکروپرداخت‌ها)، و (۵) لایه تجمیع و ارایه سرویس (eSIM/MDM  برای سوئیچینگ بین فراهم‌کنندگان). این ۵-لایه در مستندات علمی DePIN و مطالعات مروری به‌خوبی تشریح شده‌اند.

(توضیح تکمیلی: «مش محلی» (Local Mesh Network) به نوعی شبکه‌ بی‌سیم اشاره دارد که بدون وابستگی به زیرساخت متمرکز (مثل دکل اپراتور، ISP یا روتر مرکزی) کار می‌کند و گره‌های شبکه (نودها) – یعنی گوشی‌ها، لپ‌تاپ‌ها، مودم‌ها یا روترهای کوچک – به‌صورت مستقیم و هم‌رده (peer-to-peer) با هم ارتباط برقرار می‌کنند.

به‌بیان ساده‌تر، در شبکه‌ «مش محلی» هر دستگاه هم‌زمان می‌تواند فرستنده، گیرنده و تکرارکننده‌ی داده باشد. یعنی اگر یکی از مسیرها یا نودهای میانی قطع شود، بسته‌های داده از مسیرهای دیگر عبور می‌کنند و کل شبکه همچنان فعال می‌ماند.

برای مثال فرض کنید در یک شهر اینترنت ملی یا بین‌المللی قطع شده، اما مردم گوشی‌هایی دارند که اپلیکیشن مش را فعال کرده‌اند. در این حالت، گوشی «الف» پیام را برای گوشی «ب» می‌فرستد؛ گوشی «ب» آن را به «ج» می‌رساند؛ و در نهایت، پیام به مقصد مثلاً «د» می‌رسد، بدون نیاز به آنتن موبایل یا وای‌فای متصل به اینترنت.

به این مدل ارتباطی، شبکه مش محلی گفته می‌شود چون «خودِ کاربران» مسیر داده را تشکیل می‌دهند.)

• مکانیزم‌های پیاده‌سازی — مثال‌های عملی و داده‌ها

Roam: هدف Roam ایجاد «نقشه زنده اتصال» از طریق جمع‌سپاری داده‌های سیگنال موبایل و اتصال خودکار کاربر به بهترین منبع موجود (Wi-Fi، مش محلی یا اپراتور) است. صفحات رسمی Roam مدعی پوشش چند میلیون هات‌اسپات و افزایش سریع نقاط فعال‌اند؛ این داده‌ها برای تولید «نقشه‌های اتصال» و مدل‌‌های تصمیم‌گیری انتخاب مسیر استفاده می‌شود.

World Mobile: گزارش‌های اکوسیستم این پروژه نشان می‌دهد بیش از ۲.۳ میلیون کاربر فعال روزانه و ده‌ها هزار AirNode/گذرگاه فعال وجود دارد؛ این مدل ترکیبی از AirNode (ایستگاه محلی)،EarthNode  (گره‌های عمده‌ی زیرساخت) و توکن‌محور کردن درآمد را به‌کار می‌گیرد. این مقیاس‌ها بیانگر این است که راه‌حل DePIN در سطح محیطی قابل بهره‌برداری است اما وابستگی به تعادل اقتصادی و مشارکت محلی دارد.

Helium : اکوسیستم Helium مبتنی بر هات‌اسپات‌های توزیع‌شده است؛ بیش از صد هزار نقطه (Hotspot) در دنیا و مدل پاداش HNT برای انگیزش گزارش شده است که نشان می‌دهد سازوکار اقتصادی برای مشارکت مردمی عمل می‌کند ولی تمرکز بر IoT با ظرفیت‌های پهن‌باند محدود است.

• نقش eSIM و multi-IMSI

فناوری: eSIM (embedded SIM / eUICC) و راه‌حل‌های multi-IMSI به دستگاه امکان می‌دهند چندین IMSIپروفایل اپراتوری را ذخیره و بر اساس سیاست‌های شبکه یا معیارهای کیفیت (RSRP/RSRQ/SS-RTO) به‌صورت پویا سوئیچ کنند. این ویژگی در ترکیب با یک کنترلر MNO-agnostic یا یک سرویس مدیریت اتصال (Connectivity Manager) می‌تواند هنگام قطعی یک مسیر، به صورت خودکار به اپراتور جایگزین یا شبکه محلی (مش/روتر نقطه‌به‌نقطه) متصل شود.

عملیاتی: پیاده‌سازی مؤثر نیازمند توافقات تجاری (roaming agreements و multi-IMSI profiles) زیرساخت‌های پروفایل‌دهی امن (SM-/SCP servers  برای eSIM) و معیارهای تصمیم‌گیری مبتنی بر سنجه‌های بلادرنگ از جمله Latency, Throughput, Packet Loss, Cost و Trustworthiness است.

• روش تولید «نقشه زنده اتصال» با داده‌های تلفن همراه

الگوریتم پایه شامل: (۱) جمع‌آوری سیگنال‌متریک (RSSI/RSRP/RSRQ، همراه با شناسه سلولی/SSID) از موبایل‌های مشارکت‌کننده؛ (۲) همبست‌سازی زمانی و فضایی داده‌ها (time-stamped crowdsourced telemetry)؛ (۳) مدل‌سازی پوشش با فیلترهای propagation (e.g., COST231, ITU-R models) و یادگیری ماشین برای تخمین کیفیت در نقاط غیرنمونه‌برداری‌شده؛ (۴) انتشار لایه نمایشی (tile map / API) برای تصمیم‌گیری کلاینت‌ها و orchestration eSIM. چنین خط لوله‌ای در پروژه‌های Roam/World Mobile و مطالعات DePIN پیشنهاد و نمونه‌سازی شده است.

• مزایا فنی و ظرفیت تاب‌آوری

توزیع بار دسترسی و حذف تک‌نقطه‌های شکست (SPOF) در لایه دسترسی؛

امکان ادامه‌کار سرویس‌های محلی (VoIP محلی، پیام‌رسانی مبتنی بر پروکسی محلی) حتی در غیاب اینترنت هسته؛

انگیزش اقتصادی مشارکت با مدل توکنی/پاداش (برای جذب هات‌اسپات‌ها و AirNodes.)

• محدودیت‌ها، بردارهای تهدید و ملاحظات فنی

وابستگی‌ پنهان به هاب‌های متمرکز و تبادل بین‌الملل: در نهایت برای دسترسی به اینترنت جهانی، بسیاری از پروژه‌ها هنوز نیازمند چند نقطه تبادل و Backhaul (یا اپراتور لوکال) هستند. بنابراین تأثیر کامل در «قطع‌سراسری» محدود است مگر اینکه شبکه محلی سرویس‌های حیاتی را به‌صورت آفلاین پشتیبانی کند.

امنیت و حریم خصوصی داده‌های جمع‌سپاری‌شده: داده‌های موقعیتی و سیگنالی – اگر روی زنجیره یا در مخازن عمومی نگهداری شوند – می‌تواند به حریم افراد و اپراتورها لطمه بزند؛ لازم است مکانیزم‌های حداقل‌داده (data minimization)، تهی/نمادسازی و کلیدگذاری انتها-به-انتهای پیاده‌سازی شود.

حملات فزاینده بر سامانه‌‌های تصمیم‌گیری (Poisoning/Replay): جمع‌سپاری سیگنال به‌راحتی در معرض داده‌سازی مهاجم (spoofing) است و می‌تواند نقشه‌های پوشش را مخدوش کند؛ بنابراین نیاز به اعتبارسنجی متقابل (cross-validation) با منابع مستقل است.

تعامل با قوانین ملی و کنترل صادرات/تحریم: نصب eSIM و ارائه دسترسی بین‌المللی تابع مقررات، کنترل صادرات فناوری و قراردادهای اپراتوری است؛ در مواردی مثل افغانستان، بازیگران دولتی می‌توانند کل ترافیک خارجی را مسدود کنند حتی اگر لایه محلی فعال بماند.