رابطه اینترنت با اقتصاد ایران

در گزارش حاضر به تحلیل پیامدهای این وقفه بر تولید ناخالص داخلی، اشتغال و ثبات اقتصادی پرداخته شده است. با این توضیح که در زمان تنظیم متن پیش رو اینترنت کماکان قطع است.

• اقتصاد ایران در ۳ بحران موازی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد ایران همزمان درگیر ۳ بحران ساختاری است: (منبع: دنیای اقتصاد)

• بحران منابع در بخش کشاورزی: خشکسالی و ناترازی آبی، رشد این بخش را به رقم منفی کشانده است.
• بحران انرژی در بخش صنعت: ناترازی گاز و برق، تولید در بنگاه‌های بزرگ صنعتی و نفتی را با افت شدید مواجه ساخته است.
• بحران ارتباطی در بخش خدمات: قطعی اینترنت، موتور محرکه کنونی اقتصاد را که مسئول بیش از نیمی از اشتغال کشور است، در معرض توقف قرار داده است.

در چنین منظری، قطع اینترنت نه یک اختلال گذرا، بلکه عامل بحران سوم و هم‌زمان به پیکره اقتصادی است که ۲ بخش دیگر آن پیش‌تر ضعیف شده‌اند.

• خدمات: تنها موتور روشن و رو به خاموشی

با توجه به عملکرد بخش‌های کشاورزی و صنعت، بخش خدمات در سال‌های اخیر به عنوان عمده‌ترین عامل جلوگیری از سقوط بیشتر رشد اقتصادی عمل کرده است. بر اساس داده‌های تابستان ۱۴۰۴ مرکز آمار ایران این بخش:

• سهم ۵۳ درصدی از کل اشتغال
• سهم حدود ۴۰ درصدی از تولید ناخالص داخلی
• دارای رشد مثبت ۳.۷ درصدی در آبان ۱۴۰۴ (طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس) است که کسری رشد بخش‌های دیگر را جبران می‌کرد.

این عملکرد، جایگاه حیاتی بخش خدمات را به ویژه در جذب نیروی کار نشان می‌دهد. وابستگی معیشت مستقیم و غیرمستقیم حداقل ۱۰ میلیون نفر به این بخش (طبق اعلام وزیر ارتباطات)، حساسیت اقتصاد ملی به هرگونه اختلال در آن را به وضوح مشخص می‌سازد.

اما همانطور که ذکر شد بخش خدمات مدرن، ستون فقراتی به نام اقتصاد دیجیتال دارد و قطع اینترنت بین‌الملل، این ستون فقرات را به اشکال زیر از کار می‌اندازد:

• اختلال مدل‌های کسب‌وکار آنلاین: در این شرایط فروشندگان در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و تلگرام، معامله‌گران بازارهای جهانی، ارائه‌دهندگان خدمات بین‌المللی (مانند فریلنسرها)، به طور کامل از چرخه اقتصادی حذف شده و درآمد این گروه به صفر می‌رسد.
• اخلال در زنجیره ارزش سنتی: از سوی دیگر حتی کسب‌وکارهای سنتی خدماتی در حوزه‌هایی همچون حمل‌ونقل، گردشگری و بازاریابی که برای هماهنگی، پرداخت، بازاریابی و ارتباط با مشتری به اینترنت وابسته‌اند، با هزینه‌های بالاتر و کارایی پایین‌تر مواجه می‌شوند.
• توقف بهره‌وری مبتنی بر فناوری: همچنین وابستگی روزافزون مشاغل خدماتی به ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، ابر و نرم‌افزارهای بین‌المللی، با این قطعی ناممکن می‌شود. در همین حال جایگزین‌های داخلی فعلاً فاقد ظرفیت و توانایی ارائه خدمات مشابه هستند.
• از بین رفتن اعتماد دیجیتال: و در نهایت اینکه اختلال طولانی مدت، اعتماد کسب‌وکارها و مشتریان به ثبات فضای دیجیتال داخلی را تحلیل برده و می‌تواند منجر به خروج سرمایه‌های انسانی و مالی از این اکوسیستم شود.

• پیامدهای کلان: بیکاری، رکود و نااطمینانی

با تفاسیری که ذکر شد تداوم این شرایط می‌تواند به سرعت به برخی پیامدهای اقتصادی منجر شود که در ادامه برخی از این موارد ارایه شده است:

• تعدیل نیروی کار: به شکل معمول و مرسوم بنگاه‌های خدماتی برای کاهش هزینه‌ها، اولین گزینه را کاهش نیروی انسانی خواهند دید. تجربه جنگ ۱۲روزه نشان داد که حدود ۴۵۰ هزار شغل در تابستان ۱۴۰۴ از دست رفت که بخش عمده‌ای از آن مرتبط با اثرات قطع اینترنت بود.
• کاهش رشد اقتصادی: از کار افتادن موتور خدمات، رشد اقتصادی را به سرعت به قلمرو منفی خواهد کشاند و امکان جبران کسری دو بخش دیگر را از بین خواهد برد.
• تعمیق رکود تورمی: در همین راستا، همچنین از یک سو تولید و عرضه خدمات کاهش یافته (عامل تورم) و از سوی دیگر قدرت خرید خانوارها به دلیل بیکاری کم می‌شود (عامل رکود).
• افزایش نااطمینانی: این شرایط، فضای نااطمینانی موجود را تشدید کرده، هرگونه سرمایه‌گذاری جدید را کند یا منتفی و فرآیند هرگونه اصلاح اقتصادی را به چالش می‌کشد.

• روزانه ۶۰۰ میلیارد تومان خسارت

اگرچه همچون دفعات قبل که اینترنت قطع می‌شد، برخی رسانه‌ها تخمین‌های نجومی از خسارات قطع اینترنت منتشر می‌کنند، اما در این رابطه احسان چیت‌ساز، معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات با اشاره به نبود آمار رسمی درباره خسارات ناشی از اختلال اینترنت در کشور اظهار داشت: در حال حاضر هیچ برآورد رسمی درباره کل خسارات اقتصادی ناشی از اختلال یا قطعی اینترنت وجود ندارد. با این حال، گزارش‌های کارشناسی مستقل و برآوردهای پژوهشگران این معاونت نشان می‌دهد که هر روز اختلال اینترنتی می‌تواند زیان میلیاردی به اقتصاد دیجیتال کشور وارد کند.

به گفته وی، این برآورد بر پایه شاخص‌هایی مانند کاهش ترافیک ورودی و خروجی، افت فروش پلتفرم‌ها، کاهش درآمد تبلیغات دیجیتال، آسیب به آموزش برخط و برهم خوردن زنجیره خدمات دیجیتال انجام شده است.

چیت‌ساز تاکید می‌کند: اگرچه این رقم بسته به شدت اختلال و نوع محدودیت متغیر است، اما به‌طور متوسط روزانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده می‌شود. خسارت‌های ناشی از اختلال و قطعی اینترنت در ایران، بیش از همه در دو حوزه تبلیغات دیجیتال و گردشگری آنلاین است.

وی افزود: در اقتصاد دیجیتال امروز، بسیاری از کسب‌وکارها برای معرفی محصول، جذب مشتری و رشد برند، به‌شدت به تبلیغات آنلاین وابسته‌اند. اما هنگامی که دسترسی کاربران به پلتفرم‌های اصلی مختل می‌شود یا سرعت و کیفیت اتصال به حدی کاهش می‌یابد که تجربه کاربری به‌شدت آسیب می‌بیند، نتیجه‌ای جز کاهش بازدهی کمپین‌ها، افزایش هزینه‌های تبلیغاتی و افت نرخ تبدیل به همراه نخواهد داشت.

• یک هشدار اقتصادی فوری

در جمع‌بندی و در نهایت باید گفت، قطع اینترنت بین‌الملل در مقیاس و مدت فعلی، دیگر یک مسئله صرفاً ارتباطی نیست، بلکه یک بحران اقتصادی فرساینده است که مستقیم معیشت ده‌ها میلیون نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این اقدام، در کوتاه‌مدت، بخش خدمات را به عنوان تنها موتور در حال کار اقتصاد ایران در آستانه توقف کامل قرار می‌دهد و در میان‌مدت، با ایجاد بیکاری گسترده و کاهش شدید رشد اقتصادی، امنیت اجتماعی و ثبات کلان اقتصادی را به مخاطره می‌اندازد. لذا تداوم این وضعیت، هزینه‌های ماندگار و جبران‌ناپذیری بر ساختار اقتصادی کشور وارد خواهد کرد که احیای آن به سال‌ها زمان نیاز خواهد داشت.