کاهش شکاف مصرف اینترنت میان روستا و شهر

به عبارتی اینترنت توانسته است به یک جایگزین فرهنگی و تفریحی برای کالا‌ها و خدمات سنتی‌تر تبدیل شود. همچنین هزینه اینترنت دو دهک بالای کشور نسبت به هزینه دو دهک پایین، مستمرا کاهش یافته و از ۴۸برابر در سال۱۳۹۲ به ۲.۴برابر در سال۱۴۰۳ رسیده است.  مشابه همین روند، هزینه اینترنت خانوار شهری نسبت به خانوار روستایی از ۱۰.۸برابر در سال۱۳۹۲ به ۱.۶برابر در سال۱۴۰۳ رسیده است. بنابراین از یک طرف اینترنت تبدیل به کالای غالب فرهنگی و تفریحی شده و از طرف دیگر شکاف استفاده از آن میان طبقات درآمدی و میان شهر و روستا به‌شدت کاهش یافته است. در نتیجه این فرآیند، اختلاف فرهنگی شهر و روستا، و فقیر و غنی کاهش یافته است و علاوه بر ایجاد وابستگی سراسری به اینترنت، یک نوع همگرایی ذهنی نیز در سراسر کشور ایجاد کرده است.

در داده‌های مصرف خانوار طی ۱۴سال گذشته یعنی از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، اینترنت عملا از یک کالای کم‌اهمیت به یک کالای ضروری تبدیل شده است. رشدی که هم از سمت عرضه با گسترش زیرساخت‌ها، گوشی‌های هوشمند و پلتفرم‌ها اتفاق افتاده و هم از سمت تقاضا با توسعه کسب‌وکار‌های دیجیتال، آموزش، سرگرمی و ارتباطات تغذیه شده و به‌تدریج سبد فرهنگی و تفریحی خانوار را بازآرایی کرده است. مصرف اینترنت از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون بیش از ۳۰برابر شده است. همزمان، مصرف بسیاری از کالاها و خدمات فرهنگی و تفریحی سنتی‌تر مثل کتاب، سینما و برخی سرگرمی‌های حضوری ۳۵درصد یافته کاهش است. این کاهش صرفا به معنای ‌مصرف کمتر خدمات فرهنگی نیست، بلکه نشانه تغییر شیوه مصرف است. بخشی از خدمات فرهنگی از طریق سرگرمی، یادگیری، تعامل اجتماعی و حتی هویت‌یابی در بستر اینترنت تامین می‌شود و اینترنت در این دوره برای طیفی از اقلام فرهنگی و تفریحی نقش جانشین پیدا کرده است.

کاهش شکاف بین شهر، روستا و طبقات درآمدی

مشخصه فرهنگی بنیادین در جوامع مدرن و در ایران، وجود تفاوت‌های فرهنگی بسیار زیاد میان جوامع شهری و روستایی از یک طرف و طبقات متوسط درآمدی و طبقات پایین‌تر از طرف دیگر بوده است. اما بررسی آمار‌های منتشرشده در مورد مصرف کالا‌ها و خدمات فرهنگی و همچنین مصرف اینترنت نشان می‌دهد که این اختلاف فرهنگی، از منظر مخارج مربوط به اینترنت و سایر کالاهای فرهنگی، بسیار کاهش یافته است. از طرفی اینترنت تبدیل به یک جانشین برای خدمات فرهنگی سنتی‌تر شده است و از طرف دیگر شکاف مصرف اینترنت بین خانوار شهری و روستایی و بین طبقات مختلف درآمدی بسیار کاهش یافته است. در سال۱۴۰۳ میانگین هزینه‌های اینترنت به تنهایی تقریبا برابر با تمام هزینه‌های فرهنگی و تفریحی دیگر خانوار شده است که به معنای تبدیل اینترنت به کالا و بستر غالب فرهنگی است. موازی با غلبه فرهنگی اینترنت در کل کشور، نسبت مصرف اینترنت خانوار شهری به خانوار روستایی از ۱۰.۸برابر در سال۱۳۹۲ به ۱.۶۴برابر در سال۱۴۰۳ رسیده است. همچنین نسبت مصرف اینترنت دو دهک بالای درآمدی به دو دهک پایین از ۴۸برابر در سال۱۳۹۲ به ۲.۴برابر در سال۱۴۰۳ رسیده است. این آمار‌ها نشان می‌دهد نوعی همگرایی ذهنی و فرهنگی و برابری فرصت‌ها در دسترسی به خدمات فرهنگی اینترنتی، در ایران رخ داده است.

تغییر ماهیت و نقش «انتظارات» در اقتصاد

بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال‌های اخیر، اینترنت در عمل به یک زیرساخت نرم برای تولید و توزیع اطلاعات اقتصادی تبدیل شده است. زیرساختی که هزینه دسترسی به خبر، قیمت، روایت و تجربه دیگران را به نزدیک صفر رسانده و به همین دلیل، سرعت تبدیل سیگنال به باور عمومی را بالا برده است. با رشد شدید مصرف اینترنت و همگرایی شهر و روستا و دهک‌های بالا و پایین از این منظر، نقش «انتظارات» در اقتصاد ایران نه تنها پررنگ‌تر شده، بلکه سازوکار شکل‌گیری و انتقال آن نیز همگن‌تر شده است. در گذشته، انتظارات تورمی یا ارزی بیشتر از مسیر تجربه شخصی، شبکه‌های محلی و رسانه‌های محدود شکل می‌گرفت و طبیعتا ناهمگن‌تر و کندتر بود. اما وقتی اینترنت فراگیر می‌شود، روایت‌ها ملی‌تر می‌شوند و فاصله زمانی بین وقوع یک خبر یا حتی یک شایعه تا واکنش اقتصادی کاهش می‌یابد. بنابراین کاهش شکاف مصرف اینترنت بین شهر و روستا و بین طبقات، به‌طور طبیعی به کاهش شکاف در انتظارات هم منجر می‌شود. گروه‌هایی که قبلا دیرتر و با شدت کمتر وارد چرخه انتظارات می‌شدند، حالا تقریبا همزمان و هم‌جهت با دیگران می‌توانند واکنش نشان دهند.

این تحول، وزن انتظارات ثانویه را هم بالا می‌برد؛ منظور از این نوع از انتظارات این است که مردم نه تنها درباره آینده متغیرهای اقتصادی فکر می‌کنند، بلکه درباره واکنش دیگران نسبت به آینده هم فکر می‌کنند. در اقتصادی مثل ایران که رفتارهای جمعی در بازارهای دارایی و کالا اهمیت زیادی دارد، اینترنت این پدیده را تقویت می‌کند. افراد دائما در معرض اطلاعاتی مثل افزایش لحظه‌ای قیمت‌ها، شکل گیری صف‌ها، موج‌های خرید یا روایت‌هایی که از «همه دارند می‌خرند» و «همه دارند می‌فروشند» قرار می‌گیرند. این سازوکار، انتظارها را خود تقویت‌شونده می‌کند، اگر یک روایت جا بیفتد که تورم بالا می‌رود، اینترنت احتمال هماهنگی رفتاری را زیاد می‌کند و همین هماهنگی می‌تواند تورم را واقعا تشدید کند یا جهش ارزی ایجاد کند. همچنین اگر روایتی از بهبود وضعیت تورم در اقتصاد کشور، در میان عموم افراد غالب شود، واکنش مثبت بین مردم، از هماهنگی بیشتری برخوردار خواهد بود. بنابراین اینترنت همگرایی ذهن‌ها و رفتار‌های جمعی را افزایش داده و اقتصاد را نسبت به شوک‌های انتظارات حساس‌تر کرده است.

کدام گروه‌ها از قطعی اینترنت بیشتر نارضایتی دارند؟

آخرین نظرسنجی در رابطه با میزان مصرف اینترنت در کشور نشان می‌دهد. به طور متوسط افراد بالای ۱۵سال کشور در یک شبانه‌روز، ۲ساعت و ۸دقیقه از شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. در شهریورماه امسال، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در یک طرح نظرسنجی به بررسی «مصرف شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی مردم ایران» پرداخته است. یافته‌های این نظرسنجی نشان می‌دهد ۱۳.۷درصد افراد بالای ۱۵سال کشور اصلا از شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده نمی‌کنند و ۴۴.۳درصد مردم، در شبانه‌روز یک تا دو ساعت از شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند.

طبق نتایج تحلیلی، با افزایش سن مدت زمان استفاده از رسانه‌های اجتماعی کمتر می‌شود. افراد در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹سال به‌طور میانگین ۳ساعت و ۸دقیقه در شبانه‌روز از شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. این زمان برای افراد ۳۰ تا ۴۹سال ۲ ساعت و ۱۶دقیقه و برای افراد بالای ۵۰سال یک ساعت است. از سوی دیگر، افراد با تحصیلات بالاتر، مدت زمان بیشتری از این شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. افراد با تحصیلات دانشگاهی ۲ساعت و ۳۸دقیقه در شبانه‌روز از شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. این عدد برای افراد با تحصیلات دیپلم ۲ساعت و ۱۷دقیقه و برای افراد با تحصیلات کمتر از دیپلم یک‌ساعت و ۲۴دقیقه است. همچنین، افراد ساکن در مناطق روستایی مدت زمان کمتری از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. به بیان دیگر، مدت زمان استفاده از رسانه‌های اجتماعی در مناطق روستایی برابر یک‌ساعت و ۳۳دقیقه است. به این ترتیب می‌توان گفت، قطعی اینترنت، در میان مصرف‌کنندگان شخصی، احتمالا نارضایتی بیشتری را در میان جوانان و اقشار تحصیل‌کرده و ساکنان شهرها ایجاد می‌کند.

به‌نظر می‌آید در این شرایط سیاست عمومی باید کیفیت و پایداری اتصال را حفظ کند و سعی کند مهارت‌های دیجیتال و سواد رسانه‌ای برای تبدیل مصرف اینترنت به سرمایه انسانی و کاهش آسیب‌های رفتاری را افزایش دهد. علاوه بر این سیاستگذار فقط با ابزارهای پولی و مالی مواجه نیست؛ با تفسیر اجتماعی آن ابزارها هم مواجه است. هر تصمیم یا حتی هر شایعه درباره تصمیم، قبل از آنکه در واقعیت اثر بگذارد، در فضای آنلاین تفسیر می‌شود و همین تفسیر می‌تواند مسیر رفتار مصرفی، پس‌انداز، و ترجیح دارایی‌ها را تغییر دهد. بنابراین مدیریت اقتصاد کلان بیش از گذشته به مدیریت اعتبار، انسجام پیام‌رسانی و کاهش عدم‌قطعیت وابسته شده، زیرا سرعت گردش روایت‌ها و دسترسی به آنها بالا رفته است.