دورنمای اینترنت ماهواره‌ای در ایران

کما اینکه در همین راستا اگرچه ادعاهایی درباره رایگان‌سازی استارلینک مطرح شده، اما از یک سو دسترسی فنی به دلیل اقدامات مختل‌کننده با چالش مواجه است و از سوی دیگر، استفاده از آن طبق قوانین جدید مجازات سنگین دارد.

در همین حال فارغ از جرایم پیش‌بینی شده برای واردکنندگان و کاربران اینترنت ماهواره‌ای، همچون گذشته که بساط کلاهبرداری‌های فروش اینترنت ماهواره‌ای در اشکال مختلف باب بود، بازار کلاهبرداری‌ها هم احتمالا سکه خواهد شد.

با این مقدمه نگاهی به دورنمای مبهم و تقابل‌های داخلی و خارجی بر سر اینترنت ماهواره‌ای داریم.

اعمال اختلال روی اینترنت ماهواره‌ای

خبر نخست در این رابطه به گزارش کوتاهی از خبرگزاری فارس در روزهای گذشته باز می‌گردد که به نقل از نشریه فوربس نوشت: خدمات‌دهی استارلینک طی روزهای گذشته در ایران مختل شده است و طبق داده‌های نت‌بلاکس ترافیک استارلینک در ایران طی ساعات اولیه اختلالی که ایجاد شده از حدود ۳۰ درصد به بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت و در برخی نقاط حساس، تقریباً به صفر رسید.

فارس همچنین به نقل از فوربس در مطلب خود نوشت که ایران اولین کشوری است که توانسته خدمت‌دهی استارلینک را از کار انداخته و دسترسی‌های آن را تا این اندازه دچار اختلال کند.

اما این اقدامات فنی، در کنار رویکردهای حقوقی و دیپلماتیک، بخشی از یک راهبرد چندوجهی برای کنترل دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای در کشور به نظر می‌رسد.

درخواست از ITU برای توقف فوری استارلینک

از سوی دیگر خبرها گویای آن است که نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان ملل متحد در ژنو با ارسال نامه‌ای رسمی به دبیرکل اتحادیه بین‌المللی مخابرات، نسبت به استفاده غیرقانونی از فناوری‌های ارتباطی در جریان حوادث اخیر کشورمان هشدار داد و خواستار اقدام و تعهد فوری این نهاد برای رسیدگی به تهدیدی جدی علیه امنیت ملی و نظم تنظیم‌گری بین‌المللی شد.

علی بحرینی در این نامه که خطاب به «دورین بوگدان-مارتین» دبیرکل اتحادیه بین‌المللی مخابرات ارسال شده است، با اشاره به «چالش امنیت ملی» ناشی از استفاده غیرقانونی از فناوری ارتباطات در خلال اعتراض‌های مسالمت‌آمیز اخیر، تأکید شده است که گروه‌های تروریستی سازمان‌یافته مرتکب «جنایت‌های هولناک» شده‌اند و در کنار هدف قرار دادن غیرنظامیان و نیروهای امنیتی، تأسیسات عمومی، زیرساخت‌های حیاتی و اموال خصوصی را نیز هدف قرار داده‌اند.

در ادامه نامه آمده است که این اقدامات «از بیرون سازماندهی شده» و خشونت آن یادآور «داعش» بوده و گستره خشونت، از جمله تلاش برای ربودن مسیر اعتراض‌های مسالمت‌آمیز، نقض فاحش حقوق بین‌الملل و قوانین داخلی به شمار می‌رود.

وی در این نامه، عامل مهم و تشدیدکننده در عملیات‌های تروریستی را «سوءاستفاده غیرقانونی از فناوری نوین ارتباطی» دانسته و تصریح کرده است که استقرار و بهره‌برداری غیرمجاز از پایانه‌های ماهواره‌ای «استارلینک» [سرویس اینترنت ماهواره‌ای متعلق به شرکت آمریکایی «اسپیس‌ایکس»] در قلمرو ایران به‌طور مشخص مستند شده است.

در نامه تأکید شده است که این پایانه‌ها از سوی گروه‌های تروریستی سازمان‌یافته برای «هماهنگی خرابکاری»، «آموزش نیروها» و برهم‌زدن اعتراض‌های مسالمت‌آمیز مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد و بدین ترتیب یک بستر ارتباطی به ابزاری برای تروریسم تبدیل می‌شود.

در بخش دیگری از نامه، با اشاره به موضع ایران درباره این عملیات غیرمجاز، آمده است که با وجود تصمیم‌های «هیأت مقررات رادیویی» اتحادیه بین‌المللی مخابرات در نشست‌های ۹۴، ۹۵، ۹۶ و ۹۷، ارسال‌های غیرقانونی همچنان بدون مهار ادامه دارد. در همین چارچوب یادآوری شده است که هیأت مقررات رادیویی از اداره مسئول استارلینک خواسته است «فوراً» برای غیرفعال‌سازی پایانه‌هایی که به‌صورت غیرقانونی در قلمرو ایران فعالیت می‌کنند اقدام کند.

بحرینی همچنین با استناد به قطعنامه ۲۲ (REV.WRC-23) تأکید کرده است که ایران «حق و تکلیف حاکمیتی» دارد که همه اقدامات مقتضی را برای توقف ارسال‌های غیرمجاز که امنیت و ایمنی ملی را تهدید می‌کند به عمل آورد.

در این نامه تصریح شده است که اقدام‌های انجام‌شده «ضروری و هدفمند» بوده و در پاسخ به استفاده آشکار از این فناوری برای هماهنگی‌های تروریستی اتخاذ شده است.

بر اساس نامه نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان ملل متحد در ژنو به دبیرکل اتحادیه بین‌المللی مخابرات، در طول اعتراض‌های مسالمت‌آمیز، دسترسی به اینترنت در سراسر کشور برقرار بوده است، اما زمانی که روشن شد گروه‌های تروریستی از این بستر برای فعالیت‌های خود بهره‌برداری می‌کنند، اقدامات متناسب برای تضمین امنیت عمومی و امنیت ملی اتخاذ شد.

در ادامه این نامه آمده است که وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات جمهوری اسلامی ایران نیز بر تعهد ایران برای بازگرداندن و حفظ بسترهای ارتباطی امن برای عموم تأکید کرده و این وزارتخانه را متعهد به ارائه بسترهای ارتباط عمومی امن، همزمان با رعایت الزامات امنیتی و حقوق شهروندان دانسته است.

وی در پایان با اشاره به «پیوند روشن میان خدمات غیرمجاز و فعالیت‌های تروریستی» و نیز عدم پایبندی مستمر به تصمیم‌های هیأت مقررات رادیویی، از اتحادیه بین‌المللی مخابرات و هیأت مقررات رادیویی خواسته است در چارچوب مأموریت‌های خود، اقدام «فوری و ملموس» برای حل‌وفصل این مساله و جلوگیری از تکرار آن انجام دهند و انتظار می‌رود این نهاد بین‌المللی «تعهد کامل» خود را نسبت به اجرای مقررات و رسیدگی به این تهدید جدی نشان دهد.

از جرم‌انگاری تا مجازات‌های سنگین

اما در کنار اقدامات فنی و دیپلماتیک، از منظر قانونی و حقوقی نیز بعد از جنگ ۱۲روزه، مجلس شورای اسلامی یک قانون نیز تصویب کرده است. قانون مصوب مهرماه ۱۴۰۴ با عنوان «قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با رژیم صهیونیستی و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی»، به صراحت هرگونه فعالیت مرتبط با ابزارهای اینترنت ماهواره‌ای بدون مجوز را جرم انگاری کرده است. بر اساس ماده ۵ این قانون:

– استفاده شخصی می‌تواند مجازاتی بین ۶ ماه تا ۲ سال حبس به همراه ضبط تجهیزات در پی داشته باشد.

– اقدامات مرتبط با واردات، توزیع یا راه‌اندازی این سرویس‌ها با قصد توزیع، مجازات حبس ۲ تا ۵ سال را به دنبال دارد.

– در مواردی که این ابزار با قصد «مقابله با نظام» یا «جاسوسی» مورد استفاده قرار گیرد، مجازات‌ها به طور قابل توجهی تشدید شده و می‌تواند تا ۱۰ سال حبس یا مجازات مطابق با قوانین مربوط به «محاربه» افزایش یابد.

ظهور فناوری اینترنت از ماهواره روی موبایل

نوزدهم مهرماه سال جاری بود که در گزارشی با عنوان « اینترنتِ مستقیم از ماهواره روی موبایل!» در هفته‌نامه عصر ارتباط که در برنامه سال جاری میلادی شرکت استارلینک است نوشتیم. در بخشی از این گزارش آمده بود: ظهور فناوری «ارتباط مستقیم به دستگاه» (D2D) که توسط شرکت‌هایی مانند اسپیس‌ایکس (استارلینک) در حال توسعه است، امکان اتصال مستقیم تلفن‌های همراه به اینترنت ماهواره‌ای را بدون نیاز به تجهیزات جانبی فراهم می‌کند. این تحول، یک گام بلند به سوی دسترسی جهانی به اینترنت محسوب می‌شود، اما در عین حال، چالش‌های بی‌سابقه‌ای را پیش روی حاکمیت ملی کشورها، به ویژه در حوزه کنترل جریان اطلاعات و مدیریت طیف‌های فرکانسی قرار می‌دهد. برای کشورهایی که دسترسی به اینترنت را از طریق زیرساخت‌های زمینیِ تحت کنترل (مانند اپراتورهای ملی) تنظیم و گاه محدود می‌کنند، این فناوری به معنای یک دور زدن بالقوه و ایجاد یک کانال ارتباطی موازی و فراسرزمینی است.

در بخش دیگری از این گزارش آمده بود: رقابت بر سر این بازار نوظهور و عظیم (با پیش‌بینی ارزش بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار) در سطح جهانی بسیار شدید است. شرکت‌های پیشرو با انعقاد مشارکت‌های استراتژیک، خرید طیف‌های فرکانسی میلیاردی (مانند خرید ۱۷ میلیارد دلاری اسپیس‌ایکس از اکوستار) و توسعه صورت‌های فلکی عظیم ماهواره‌ای، در تلاش برای کسب سهم بازار هستند. این رقابت تنها فنی نیست، بلکه عمیقاً سیاسی و حاکمیتی است. از یک سو، مدل‌هایی مانند «استارلینک» که مستقیماً به کاربر نهایی سرویس می‌دهند، نگرانی‌هایی درباره «دور زدن حاکمیت ملی» و «تضعیف کنترل دولتی» بر ارتباطات ایجاد می‌کنند. از سوی دیگر، اتحادهای رقیبی مانند «Equatys» (متشکل از ویاست و Space42) با شعار «طرفداری از حاکمیت» و همکاری با اپراتورهای ملی هر کشور شکل می‌گیرند تا مدلی مبتنی بر مجوز و انطباق با قوانین محلی ارائه دهند.

و در پایان این گزارش آمده بود: در نهایت، موفقیت و گسترش این فناوری به عوامل کلیدی مانند حل چالش تداخل فرکانسی، تعیین مدل‌های اقتصادی پایدار (با قیمت‌گذاری مناسب برای جذب بازار انبوه)، و مهم‌تر از همه، چگونگی تعامل و تنظیم‌گری دولت‌های ملی با ارائه‌دهندگان این خدمات بستگی دارد. فناوری D2D در حال محو کردن مرزهای سنتی بین ارتباطات زمینی و فضایی است و فصل جدیدی از رقابت، همکاری و تقابل را در عرصه ارتباطات جهانی و حاکمیت دیجیتال ملت‌ها رقم خواهد زد.

لایحه اینترنت ماهواره‌ای به موبایل ایرانی‌ها

چند روز پس از گزارش فوق یعنی در ۲۲ آذرماه سال جاری در گزارشی دیگر در عصر ارتباط با عنوان «ارایه اینترنت از ماهواره به موبایل ایرانی‌ها»، رسانه‌های آمریکایی نوشتند: چند نماینده کنگره ایالات متحده، لایحه‌ای جدید با عنوان «قانون بررسی امکان‌سنجی تجهیزات نوظهور برای رسانه دیجیتال باز» (FREEDOM Act) ارائه کرده‌اند که در صورت تصویب، این لایحه وزارت امور خارجه، کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) و وزارت خزانه‌داری آمریکا را موظف می‌کند تا طی حداکثر ۱۲۰ روز، امکان استفاده از فناوری‌های جدید، به ویژه فناوری ماهواره‌ای مستقیم به تلفن همراه (direct-to-cell satellite technology)، را برای بهبود دسترسی امن و بدون سانسور به اینترنت برای شهروندان ایرانی بررسی و گزارشی ارائه کنند. این فناوری می‌تواند به کاربران اجازه دهد بدون نیاز به شبکه‌های زمینی تحت کنترل، مستقیماً از طریق تلفن همراه به ماهواره متصل شوند.

همچنین در همان مقطع و پس از ماجرای سیم‌کارت‌های سفید، مقامات پارلمان اروپا در نامه‌ای رسمی به شرکت‌های بزرگ فناوری مانند گوگل، متا و آمازون، خواستار حمایت مالی و فنی از ابزارهای دور زدن فیلترینگ برای حفظ دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت آزاد شدند.

اگرچه تا زمان کنونی خبری از خروجی موارد فوق نیست، اما بعید به نظر می‌رسد که با قطعی اخیر اینترنت در ایران، برنامه‌های مذکور مسکوت بماند.

جمع‌بندی و دورنمای آینده

تقابل کنونی بر سر اینترنت ماهواره‌ای در ایران را می‌توان در تقاطع سه محور اصلی تحلیل کرد:

۱- محور فناورانه: توانایی فنی برای ایجاد اختلال در سرویس‌های ماهواره‌ای پیشرفته از یک سو و تلاش برای توسعه یا یافتن فناوری‌های جایگزین یا مقاوم در برابر اختلال از سوی دیگر.

۲- محور حقوقی: تأکید بر حاکمیت ملی، امنیت سایبری و کنترل جریان اطلاعات از طریق قوانین داخلی و در عین حال تلاش‌ها برای عبور.

۳- محور دیپلماتیک: تلاش برای مشروعیت‌بخشی به اقدامات از طریق نهادهای بین‌المللی مانند ITU و تعریف این موضوع به عنوان یک چالش امنیتی و حاکمیتی و در مقابل، احتمال بی‌توجهی و عبور از قواعد بین‌المللی به دلایل دیگر.

و در نهایت اینکه آینده این موضوع به عوامل متعددی بستگی دارد. تداوم یا کاهش محدودیت‌های اینترنتی در داخل، اثربخشی بلندمدت اقدامات اختلال‌گر، واکنش و توانایی فنی ارائه‌دهندگان سرویس‌های ماهواره‌ای، نتیجه نهایی پیگیری‌های بین‌المللی و همچنین تحولات در فناوری‌های دسترسی به اینترنت.

قدر مسلم این است که موضوع دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای، به یک عرصه مهم آزمون و نبرد میان توانمندی‌های فنی، چارچوب‌های حقوقی و دیپلماسی فناورانه در داخل و خارج تبدیل شده است.