التماس دانشجویان به دارندگان اینترنت طبقاتی
جایی که اساتید و برخی مشاغل خاص به شبکه جهانی متصلاند اما دانشجویان برای دسترسی به سادهترین منابع علمی ناچارند در گروههایی که در شبکه های داخلی تشکیل داده اند از دارندگان اینترنت پرو درخواست کنند فایلها و مقالات را برایشان ارسال کنند؛ وضعیتی که آموزش عالی را در آستانه افسردگی و انزوای علمی قرار داده است.
از نهم اسفند ۱۴۰۴، وقتی آتش جنگ شعله کشید و اینترنت بینالملل در سراسر ایران خاموش شد، کسی گمان نمیکرد تاریکی ناشی از این قطع ارتباط، چنین گسترده و طولانی شود. دو هفته از آغاز درگیریها نگذشته بود که واژهای تازه در واژگان روزمره مردم جا باز کرد: «اینترنت پرو». اتصال اختصاصی، خصوصی و البته گرانقیمتی که میتوانست دریچهای کوچک به جهان بستهشده علم و ارتباط باشد. ابتدا فقط نامهای بزرگ در فهرست دریافتکنندگان بودند؛ تاجران، مدیران شرکتها، اساتید دانشگاه، روزنامهنگاران. اما برای عامه مردم، و بهویژه دانشجویان، تنها سایهای از این امکان باقی ماند.
با پایان جنگ و اعلام آتشبس، امید بازگشت اینترنت جهانی زنده شد، اما این امید هم چون نوری در غبار خاموشی از میان رفت. سیاست «فروش اینترنت بینالملل» ادامه یافت، و دانشگاهها به صحنهای از تبعیض دیجیتال تبدیل شدند.
دانشجویانِ محصور؛ علم در سایه دیوارهای داخلی
در دانشگاهها، دانشجویان به درهای بستهای برخوردهاند که نه از جنس آهن یا سنگ، بلکه از جنس کدهای محدودکننده و شبکههای داخلی است. دفاتر استادان با اینترنت پرو روشناند، اما راه علم برای شاگردانشان تاریک است.
برخی از دانشجویان از تلاشهای مضحک و دردناک خود برای بقا در فضای علمی بدون اینترنت جهانی سخن گفتند. یکی از آنها گفت: «گروههای داخلی ساختهایم در شبکههای ملی. به کسی که اینترنت جهانی دارد درخواست میدهیم مقالهای، دادهای یا ویدیویی را برای ما بفرستد. گاهی روزها طول میکشد تا مطلبی کوچک به دستمان برسد. گرفتار شدیم، دقیقاً گرفتار.»
در چنین وضعیتی، پژوهش علمی به مسئلهای فراموششده بدل شده است. کیفیت تحقیقات کاهش یافته، منابع بهروز در دسترس نیست، و مقالهنویسی بیآنکه به آخرین دادهها متصل باشد، معنای خود را از دست داده است.
دانشی که پشت دیوارها پیر میشود
پایگاههای علمی جهان مانند ScienceDirect، IEEE، JSTOR، PubMed و Scopus برای میلیونها پژوهشگر در سراسر دنیا شریان حیاتی علماند. اما در ایرانِ حتی در دوره آتش بس هم این دسترسی قطع شده است. پژوهشگر جوانی از دانشگاه صنعتی اصفهان میگوید: «در حوزه مهندسی نرمافزار، هر روز مقالههای جدید منتشر میشود. وقتی دسترسی ندارم، پروژهام شاید چند نسل عقبتر از جهان باشد. انگار باید دوباره چرخ را اختراع کنم.»
کتابخانههای دیجیتال جهانی، که زمانی امکان مطالعه آزاد و بیمرز را فراهم میکردند، حالا به ساختمانی خیالی تبدیل شدهاند؛ ساختمانی که در آدرسش نقطهای از جهان بیرون است، اما برای دانشجوی ایرانی، فقط خطای “Connection Failed” به نمایش میآید.
در نتیجه، علم در ایران دیگر در گردش جهانی دانش سهیم نیست؛ در انزوایی تحمیلی که به رکود فکری و کاهش کیفیت آموزشی دامن میزند.
آموزش در دایره بسته؛ وقتی دیوارها جای پنجره را میگیرند
سالهای اخیر، دنیا به سمت آموزش آنلاین حرکت کرد. پلتفرمهایی چون Coursera، edX، Khan Academy و Udemy به سهمی حیاتی از نظام آموزشی جهانی تبدیل شدند.
اما دانشجوی ایرانی در شرایط آتش بس و روزهایی که حرف اصلی ، سخن از مذاکرات است، از این مسیر جدا افتاده است. دورهها و وبینارهای بینالمللی به رویا بدل شدهاند، و فرصت تعامل با دیگران از بین رفته است. فقدان این ارتباط نهتنها توان علمی، که روحیه امید و انگیزه را نیز ضعیف کرده است.
یک دانشجوی دکترا در تهران میگوید: «قرار بود در یک کنفرانس آنلاین شرکت کنم. با اینترنت داخلی امکان ورود نداشتم. قفلی بود که هیچکس کلیدش را نداشت.»
پژوهش بدون ابزار؛ فرسایش تدریجی عقلانیت علمی
بسیاری از رشتههای علمی مانند مهندسی، فیزیک، آمار یا علوم کامپیوتر، نیازمند ابزارهای آنلاینی هستند که بهصورت ابری کار میکنند. شبیهسازیها، تحلیل داده، و دسترسی به «دادههای آزاد» جهانی بخشی جداییناپذیر از پروژههای علمیاند.
اما اکنون این ابزارها پشت دیوار اینترنتی قرار گرفتهاند، در نتیجه، نوآوری به کندی میگراید و علم از پویا بودن فاصله میگیرد.
فرصتهای پرنده؛ وقتی آینده در خارج از دسترس است
برای هزاران دانشجو که آرزوی تحصیل در خارج یا همکاری در پروژههای علمی بینالمللی را دارند، اینترنت جهانی نه یک تجمل، بلکه امکان آیندهسازی است.
اما در شرایط جدید، حتی پر کردن فرم سادهی اپلای یا شرکت در آزمونهای زبان بینالمللی چون TOEFL و IELTS ممکن نیست. فرایندهای آنلاین که در دنیا امری بدیهیاند، در ایران به مأموریتهای غیرممکن تبدیل شدهاند.
یک دانشجوی سال آخر پزشکی میگوید: «برای ارسال رزومه به دانشگاه خارجی باید وارد پورتال شوم، اما سایتها در دسترس نیستند. اینترنت پرو میفروشن با قیمتی که از شهریه دانشگاه بیشتر است! ما عملاً در یک حبس علمی زندگی میکنیم.»
دانش در تبعید دیجیتال؛ فرجامِ نسل علم
در پایان میتوان گفت آنچه امروز بر دانشگاههای ایران سایه افکنده، فقط قطع یک شبکه جهانی نیست؛ قطع جریان زندگی علمی است. اینترنت بینالملل برای دانشجویان یک ابزار لوکس نیست، بلکه شریان حیاتی نفس علم است.
این حصر دیجیتال، نسلی را از رشد، ارتباط و آینده محروم کرده است. نسلی که اگر امروز در سکوت بماند، فردا نهتنها از جهان علم، بلکه از تصویر جهانی خود نیز حذف خواهد شد.
در این خاموشی ارتباط، صدای دانشجویان تنها صدایی است که باید شنیده شود؛ صدایی از اعماق حصر دیجیتال، که فریاد میزند: «دانش بدون ارتباط، خاموش میشود.»(رکنا)
