باجخواهی بلاگرها از رستورانها؛ پول بدی خوبی پول ندی بد!

مرغ بوی زهم میدهد، سالاد پلاسیده است و کیفیت غذا تعریفی ندارد. در این فاصله چه اتفاقی افتاده است؟ قیمت مواد اولیه بالا رفته، مشتریان رستورانها کمتر شدهاند و صاحبان کسبوکار بودجه تبلیغاتی خود را جمعوجور کردهاند.
ظاهراً بعضی از مشتریان قدیمی بازار تبلیغات هم از این تغییر چندان راضی نیستند. کامنتهای کاربران زیر ویدیوها نشان میدهد بخشی از مخاطبان به این چرخشهای ناگهانی بدبین شدهاند. یکی میپرسد «چی شده؟ پول تبلیغ خواستید و ندادند؟» دیگری مینویسد «غذای مجانی میخواهید؟ به جای پاچهگیری، بروید یک املت ارزان بخورید!» پشت این دعواهای اینستاگرامی، یک واقعیت اقتصادی قرار دارد. بازاری که زمانی برای چند ثانیه دیدهشدن صدها میلیون تومان خرج میکرد، حالا مشتری سابق خود را از دست داده و بعضی از بازیگرانش برای حفظ درآمدهای گذشته به تقلا افتادهاند.
قیمت گوشت، مرغ، روغن و اجاره که بالا میرود و مشتری برای پرداخت صورتحساب یک وعده غذا هم بیشتر حسابوکتاب میکند، صاحب رستوران ناچار است هزینههایش را از نو بچیند. در این حسابوکتاب، تبلیغ چند ده یا چند صد میلیون تومانی ممکن است جای خود را به خرید مواد اولیه، پرداخت حقوق کارکنان یا تسویه اجاره بدهد. این تغییر برای گروهی از فودبلاگرها که به درآمدهای سنگین تبلیغاتی عادت کردهاند، چندان خوشایند نیست.
درآمد تبلیغاتی به سبک زندگی تبدیل میشود
در سالهای رونق تبلیغات اینستاگرامی، بعضی فودبلاگرهای مشهور به درآمدهایی دست پیدا کردند که با دستمزد بسیاری از مشاغل حرفهای فاصله زیادی داشت. در دی ۱۴۰۴، آرش امامی، فودبلاگر ایرانی، در یک مصاحبه درآمد هر پست تبلیغاتی خود را بین ۷۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان اعلام کرد. او در همان گفتوگو به داشتن حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار دنبالکننده اشاره کرده بود. این رقم، تعرفه اعلامی خود اوست و اطلاعاتی درباره درآمد خالص یا تعداد قراردادهای روزانهاش به دست نمیدهد، اما تصویری از قیمت تبلیغات در بالاترین سطح این بازار ارائه میکند.
البته همه فودبلاگرهای پردرآمد در چنین موقعیتی قرار ندارند. بعضی از آنها درآمدهای سالهای گذشته را پسانداز کردهاند یا سرمایه خود را به حوزههایی مانند ملک، تجارت و کسبوکارهای دیگر منتقل کردهاند. این گروه در برابر کاهش تبلیغات مقاومت بیشتری دارند و میتوانند مدتی با سفارشهای کمتر کنار بیایند. در مقابل، کسانی که درآمد امروز را صرف حفظ نمایش پرهزینه زندگی کردهاند، برای تأمین هزینههای فردا به مشتریان قدیمی وابستگی بیشتری دارند. آنها با بازاری روبهرو شدهاند که دیگر مانند گذشته حاضر به پرداخت هر قیمتی برای چند ثانیه دیدهشدن نیست.
رستوراندار دیگر برای هر تبلیغی پول نمیدهد
رستورانداری در ایران زیر فشار دوگانهای قرار گرفته است. از یک طرف قیمت مواد اولیه و هزینههای جاری بالا رفته و از طرف دیگر، خانوارها برای کنترل مخارج خود، دفعات غذا خوردن در رستوران را کاهش دادهاند. در چنین شرایطی، تبلیغ گرانقیمت زمانی توجیه دارد که مشتری واقعی به مجموعه اضافه کند. صاحب رستوران دیگر به شنیدن تعریف از غذا و دیدن تعداد بازدید یک ویدیو قانع نمیشود. او میخواهد بداند چند نفر بعد از دیدن تبلیغ به رستوران آمدهاند و چه میزان فروش به دست آورده است.
در سوی دیگر، فودبلاگرهای کممخاطب نیز شرایط یکسانی ندارند. بخشی از آنها از عقبنشینی صفحات بزرگ سود بردهاند. رستورانی که پیشتر برای یک ویدیوی چندثانیهای باید دهها میلیون تومان هزینه میکرد، حالا ممکن است با مبلغی بسیار کمتر سراغ صفحهای برود که ۲۰ یا ۳۰ هزار دنبالکننده فعال و عمدتاً محلی دارد. برای یک کافه در شمال تهران، صفحهای با مخاطبان همان محدوده شاید از یک صفحه چندمیلیونی با دنبالکنندگان پراکنده در شهرهای مختلف مشتری بیشتری جذب کند.
اما گروه دیگری از صفحات کوچکتر با انقباض بازار روبهرو شدهاند. آنها پیشتر از سفارشهای پراکنده رستورانها درآمد داشتند و حالا با کاهش درخواست همکاری مواجهاند. در بازار کوچکشده تبلیغات، سفارشها به سمت صفحاتی میرود که مخاطب واقعی، محتوای جذاب و امکان اثبات بازدهی دارند. تعداد دنبالکنندگان بهتنهایی تضمینکننده درآمد نیست.
مرز تبلیغ و باجخواهی کجاست؟
در این بازار، درخواست غذای رایگان در برابر تولید محتوا یا دریافت پول برای معرفی رستوران، بهخودیخود رفتار غیرعادی یا مجرمانهای محسوب نمیشود. اینها شکلهایی از معامله تبلیغاتی هستند و تا زمانی که دو طرف با شرایط آن موافق باشند، اختلافی وجود ندارد. مشکل زمانی آغاز میشود که بلاگر پس از رد درخواست همکاری، صاحب رستوران را به انتشار محتوای تخریبی تهدید کند یا برای حذف یک نقد منفی درخواست پول و خدمات داشته باشد.
در سالهای گذشته نیز اختلافهایی میان رستورانداران و چهرههای مشهور معرفی غذا در رسانههای ایران مطرح شده است. از جمله گزارش ایرانوایر در بهمن ۱۳۹۹ درباره اختلافی پیرامون پیشنهاد خدمات مدیریتی و انتشار انتقاد درباره یک رستوران. این گزارش شامل روایتها و پاسخ طرفین بود و بهعنوان حکم قضایی درباره وقوع باجگیری قابل استناد نیست. با این حال، نشان میدهد اختلاف بر سر پول، تبلیغات و قدرت رسانهای بلاگرها موضوع تازهای در بازار رستوران ایران نیست.
از نظر حقوقی نیز باید میان نقد واقعی، اختلاف قراردادی و تهدید تفکیک کرد. ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی درباره تهدید به ضررهای مالی، شرفی و نفسی و مطالبه مال یا وجه در برابر آن صحبت میکند. همچنین انتشار آگاهانه اطلاعات خلاف واقع با قصد اضرار به دیگری، در شرایط مقرر قانونی، میتواند ذیل ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی بررسی شود. بنابراین هر نقد تند یا منفی را نمیتوان باجخواهی نامید، اما تهدید به تخریب اعتبار برای گرفتن پول یا امتیاز، موضوعی جدی و قابل پیگیری است.
سرمایهای به نام اعتماد که در حال آب رفتن است
تغییر رفتار مخاطبان شاید مهمترین اتفاق این روزهای بازار فودبلاگری باشد. کاربران حالا تجربه شخصی بیشتری دارند و با قیمت غذا، کیفیت رستورانها و مناسبات تبلیغاتی آشناتر شدهاند. اگر بلاگری یک روز از رستورانی تعریف کند و دو سال بعد، بدون توضیح درباره تغییر کیفیت یا شرایط مجموعه، همان رستوران را به باد انتقاد بگیرد، طبیعی است که مخاطب درباره انگیزه این تغییر سؤال کند.
البته ممکن است کیفیت یک رستوران واقعاً افت کرده باشد. ممکن است مواد اولیه تغییر کرده، آشپز عوض شده یا مدیریت مجموعه تصمیمهای اشتباهی گرفته باشد. نقد چنین اتفاقی حق بلاگر و به نفع مصرفکننده است. مسئله زمانی شکل دیگری پیدا میکند که نقد به ابزاری برای تسویهحساب مالی تبدیل شود و مخاطب هیچ راهی برای تشخیص تجربه واقعی از اختلاف پشتپرده نداشته باشد.
در نهایت، فودبلاگرها هم مانند رستوراندارها با تغییر شرایط بازار روبهرو هستند. مشتری کمتر به رستوران میرود، رستوراندار کمتر تبلیغ میخرد و درآمد صفحات تبلیغاتی کاهش پیدا میکند. کسانی که سرمایهگذاری کردهاند یا هزینههای زندگی خود را متناسب با درآمد پایدار تنظیم کردهاند، شانس بیشتری برای عبور از این دوره دارند. برای بقیه، بازگشت به تعرفههای گذشته و حفظ سبک زندگی پرخرج دشوارتر شده است.
شاید بد نباشد بعضی فودبلاگرها به همان نکتهای فکر کنند که سالها در ویدیوهایشان به رستوراندارها یادآوری میکردند: مشتری با یک بار تجربه خوب جذب میشود، اما برای بازگشت باید کیفیت را حفظ کرد. در بازار فودبلاگری هم مخاطب با یک ویدیوی جذاب جذب میشود، اما اعتمادش با تعریفهای سفارشی و انتقادهای مشکوک از دست میرود. شهرت اینترنتی هرچقدر هم گرانقیمت باشد، بدون اعتماد مشتری دوام چندانی ندارد.(هفت صبح)
