روسها: نمیتوانیم مثل ایرانیها بی اینترنت زندگی کنیم
در مسکو، شهری بسیار دیجیتالی و سرشار از خدمات آنلاین، سه هفته قطعی اینترنت در سال جاری، حس سفری در زمان به دهه ۱۹۹۰ را ایجاد کرد. مردم بهصورت هیجانی، رادیو و پیجر خریدند و نقشههای کاغذی را باز کردند. توالتهای عمومی بهدلیل وابستگی به پرداختهای بانکی از طریق اینترنت موبایل، از کار افتادند. اپلیکیشنهای تاکسی و اشتراک خودرو در دسترس نبودند و پلتفرمهای پیامرسان قطع شدند.
در مناطقی که به اوکراین نزدیکتر هستند و آسیبپذیری بیشتری در برابر حملات پهپادی دارند، ساکنان از تلگرام، ابزار اصلی اطلاعرسانی هشدار پدافند هوایی، محروم شدند.
- محدودیت اینترنت، خط قرمز شهروندان
این قطعی که بیشتر در ماه مارس اتفاق افتاد، به همان سرعتی که شروع شده بود، پایان یافت. مسئولان، توضیحات چندانی فراتر از نگرانیهای امنیتی (به دلیل حملات اوکراین به داخل روسیه) ارائه نکردند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در اظهارات عمومی خود تاکید کرد که این اقدام، موقتی و برای حفظ ایمنی بوده است.
خاموشی مذکور، چه از نظر زمانی و مکانی، تصویری از زندگی روزمره در آیندهای نزدیک را به نمایش گذاشت؛ آیندهای که در آن، آرزوی کرملین برای قطع ارتباط کامل روسها با اینترنت جهانی، شاید با موجی از محدودیتهای جدید، عملی شود.
طی هفتههای گذشته، ساکنان بزرگترین شهرهای روسیه متوجه شدند تلفنهای آنها دوباره قادر به اتصال به اینترنت موبایل نیست و در برخی مناطق، آنها حتی قادر به برقراری تماس یا ارسال پیامک نیستند؛ محدودیتهایی که مقامات، آن را بهعنوان اقدامات امنیتی لازم پیش از جشنهای روز پیروزی در آخر هفته توجیه کردند.
بااینحال، برخی از روسها بهوضوح اعلام میکنند بیش از حد، به اینترنت وابستهاند تا اینکه بخواهند آن را رها کنند، لذا آنها ترجیح میدهند با حملات اوکراین روبهرو شوند تا اینکه بخواهند اینترنت را از دست بدهند.
الکساندر بائونوف، تحلیلگر سیاسی مرکز کارنگی اوراسیا در روسیه، در تحلیل جدید خود نوشت: «مردم بهمعنای واقعی کلمه میگویند، بگذار پهپاد باشد، اما اینترنت کار کند.»
همانطور که پهپادهای اوکراینی علیرغم قطعی اینترنت، همچنان به انبارهای نفت و اهداف دیگر در خاک روسیه حمله میکنند، این گمانهزنی افزایش یافته که آخرین محدودیتها، گام بعدی برای سرکوب گستردهتر است. این امر شاید با نگرانی ولادیمیر پوتین از امنیت شخصیاش تسریع شده باشد. طبق گزارش اخیر یک آژانس اطلاعاتی اروپایی که توسط رسانه تحقیقاتی مستقل روسی IStories منتشر شده و بهطور همزمان توسط فایننشالتایمز و سیانان نیز گزارش شده، رهبر روسیه، بهطور فزایندهای نگران امنیت شخصی خود شده است.
واکنش منفی به این محدودیتها باعث درگیری در بالاترین سطوح دولت روسیه شده؛ بهطوری که جریانی در اداره ریاست جمهوری معتقدند مسدودسازی وب میتواند باعث ناآرامی مدنی شود که خدمات امنیتی، سعی در جلوگیری از آن دارند.
تحمیل روزانه ممنوعیت اینترنت، معامله سیاسی نانوشتهای را که پوتین مدتها پیش ارائه کرده بود، نقض کرده: انفعال سیاسی در ازای خودمختاری خصوصی. بائونوف با بیان این مطلب در تحلیل خود مینویسد: «از آنها خواسته میشود حقوقشان را در ازای امنیت پوتین مبادله کنند.»
سرکوب اینترنت داخلی توسط مقامات روسی که در بهار امسال تشدید شده، اختلالات گستردهای در بخشهای بزرگی از جامعه روسیه ایجاد کرده است؛ اقدامی که تأثیرات دیگر تهاجم روسیه به اوکراین، عمدتاً قادر به انجام آن نبودهاند.
- از دوران طلایی تا گذار به لیست سفید
اینترنت روسیه، زمانی مسیری متفاوت را طی میکرد. در اوایل دهه ۲۰۱۰، اینترنت، بهطرز چشمگیری آزاد بود؛ فضایی که مخالفان میتوانستند دیدگاههای خود را منتشر کنند، جنبشهای اعتراضی سازماندهی شوند و دسترسی به پلتفرمهای غربی، عمدتاً بدون مانع باشد. این وضعیت در تضاد با فضای رسانهایِ آن زمان، که بهشدت تحتکنترل بود، قرار داشت.
پس از بازگشت پوتین برای سومین دوره ریاست جمهوری در سال ۲۰۱۲، در پی اعتراضات گستردهای که عمدتاً توسط رسانههای اجتماعی ممکن شده بود، کرملین توجه بیشتری به محدودسازی نشان داد و پارلمان، بهتدریج مجموعهای از قوانین محدودکننده را تصویب کرد.
روسیه سالها بر اساس مدل «لیست سیاه» (blacklist) عمل میکرد؛ یعنی بیشترِ اینترنت باز میماند و تنها سایتهای خاصی مسدود میشدند. بااینحال، در قطعیهای بهار امسال، مقامات، رویکرد خود را معکوس کردند و تنها خدمات منتخب را برای آنلاین باقی ماندن «لیست سفید» (whitelist) ارائه و بقیه را مسدود کردند که بیشتر مشابه وضعیت اینترنت در ایران بود؛ سناریویی که فعالان آزادی اینترنت، مدتها از آن میترسیدند.
بر اساس معیارهای Freedom House، سازمان دموکراسیخواه مستقر در واشنگتن که آزادی وب را ردیابی میکند، اینترنت روسیه از زمانی که این گروه در سال ۲۰۰۹ شروع به ارزیابی کرد، تا سال ۲۰۱۴، در دسته «تا حدی آزاد» قرار گرفت و پس از آن، «آزاد نیست»، تلقی شد. این گروه در آخرین گزارش خود در این زمینه دریافت که آزادیهای اساسی اینترنت، از آن زمان به افول خود ادامه داده است.
- نبرد فیلترشکنها و مقاومت دیجیتال
در ماههای اخیر، اصطکاک روزمره در پیمایشِ اینترنت محدودشده روسیه برای بسیاری از مردم، بهنوعی شغل دوم تبدیل شده است:
میخواهید اینستاگرام را پیمایش کنید که شرکت مادر آن، افراطی اعلام شده است؟ از یک VPN برای پنهان کردن فعالیتتان استفاده کنید.
نیاز به برقراری یک تماس رمزگذاریشده دارید؟ به یک VPN دیگر تغییر دهید.
به پرداخت قبوض آب و برق یا انتقال پول از اپلیکیشن بانکیتان نیاز دارید؟ بازگشت به اینترنت تحتنظارت دولت.
یک معلم ساکن مسکو که بهدلیل ترس از انتقام، خواست نامش فاش نشود، گفت: «من 8 فیلترشکن دارم، چون یک لحظه کار میکنند و لحظه بعد نه.»
او افزود: «ما که در ایران زندگی نمیکنیم. مردم آنجا، مدتهاست به زندگی بدون اینترنت مناسب عادت کردهاند، اما ما همهچیز را کاملاً فعال داشتیم و اکنون، در قرن 21، بازگشت به این میزان عقبماندگی، غیرممکن است.»
در ماه آوریل، اپراتورهای روسی، آخرین راه باقیمانده برای روسها بهمنظور پرداخت هزینههای اشتراک Apple ID، از طریق شارژ با قبض تلفن همراه را قطع کردند. به نظر میرسید این اقدام با هدف قطع یکی از راههای اصلی پرداخت هزینه خدمات VPN توسط روسها انجام شده است.
مقامات همچنین ارائهدهندگان را تحت فشار قرار میدهند تا از کاربرانی که از حد ماهانه ۱۵ گیگابایت ترافیک بینالمللی فراتر میروند، هزینه دریافت کنند. این میزان، بهطور موثر، سقف استفاده از VPN در شبکههای تلفن همراه است. این موضوع، باعث شوخیهای گستردهای شده و مردم آن را به سیستم سهمیهبندی دوران شوروی تشبیه میکنند.
دیمیتری کولزف، یک وبلاگنویس تبعیدی روس که سیاست داخلی را پوشش میدهد، گفت: «این، نوعی مالیات بر VPN یا بهطور کلی، مالیات بر هرگونه اطلاعات از خارج است.»
- مقابله با 60 میلیون کاربر دارای VPN
اواسط آوریل، شرکتهای موجود در لیست سفید، تحتفشار رگولاتورهای اینترنت، محدودسازی دسترسی به کاربرانی را که VPN فعال داشتند، شروع کردند. کاربرانی که سعی در دسترسی به بازارهای محبوب مانند Wildberries و Ozon، شبکه اجتماعی VK یا غول جستجوی Yandex داشتند، با پنجرههای پاپآپ مواجه شدند که از آنها میخواست ابزارهای دور زدن را خاموش کنند. آنطور که رسانههای روسی گزارش دادند، تا اواخر آوریل، این بازارها پس از تجربه افت قابلتوجهی در فروش، ظاهراً مسدودسازی را لغو کردند.
میخائیل کلیمارف، فعال آزادی اینترنت، تخمین میزند که حدود ۶۰ میلیون روس، تقریباً ۴۶ درصدِ کاربران اینترنت در کشور، از VPN استفاده میکنند. نظارت بر استفاده از ابزارهای دور زدن در تمام این دستگاهها پرهزینه است.
در مقابل، مقامات روسی رویکرد متفاوتی اتخاذ کردهاند؛ بهگونهای که VPNها را بیش از حد، پیچیده و گران کردهاند تا استفاده از آنها را برای بیشتر کاربران که از نظر فنی به اندازه کافی ماهر نیستند که بازی مداوم موش و گربه را با رگولاتور اینترنت (Roskomnadzor) پیش ببرند، دشوار کنند. تمام این اقدامات، بهشدت محبوبیت خود را از دست دادهاند.
حتی طبق اعلام آژانسهای نظرسنجی دولتی که بهطور گسترده بهدلیل چاپلوسی از کرملین مورد انتقاد قرار میگیرند، محبوبیت پوتین در بحبوحه محدودیتها، بهمدت هفت هفته متوالی کاهش یافت. صاحبان مشاغل که امسال تحتفشار مالیاتی برای کمک به دولت در متعادل کردن بودجه جنگی قرار داشتند، هشدار میدهند اتصال ناپایدار میتواند برای شرکتها کشنده باشد.
- انتقاد از محدودیتهای اینترنتی
اینفلوئنسرهای روسی که بهندرت از مقامات انتقاد میکنند، علیه این ممنوعیتها صحبت کردهاند.
ویکتوریا بونیا، ستاره سابق برنامههای رئالیتیشو (واقعنما) که عمدتاً در موناکو اقامت دارد، سخنرانی ۲۰ دقیقهای را خطاب به پوتین منتشر کرد که بیش از ۳۰ میلیون بازدید داشت و گفت که این محدودیتها، روسیه را «غیرقابل سکونت» کرده است.
البته او با دقت، از انتقاد مستقیم از پوتین خودداری و اعلام کرد که «خیلی چیزها را نمیداند» زیرا اطرافیانش بیش از حد میترسند حقیقت را به او بگویند، اما وی اضافه کرد که مردم نباید «از رئیس جمهور خود بترسند.»
گنادی زیوگانوف، رهبر حزب کمونیست روسیه، نیز از پیشنهاد مالیات VPN انتقاد کرد و گفت که این امر «اجاره قرون وسطایی» یا مالیات فئودالی ایجاد میکند و بین کسانی که توانایی پرداخت هزینه اضافی دارند و کسانی که به خدمات اساسی و لیست سفید محدود شدهاند، نیز به شکاف طبقاتی منجر میشود. لیستهای سفید، عملاً کارآمدی خود را از دست دادهاند. در جریان خاموشی هفتههای گذشته، حتی وبسایتهایی که قبلاً تأیید شده بودند، همچنان از دسترس خارج بودند.
روسها تاکنون راههایی با سطوح مختلف هوشمندی پیدا کردهاند. یک اینفلوئنسر روس که در بالی زندگی میکند، ویدئویی وایرال شده را منتشر کرد که نشان میدهد چگونه با والدین خود در خانه در ارتباط است و آنها را از طریق تغذیهکننده هوشمند گربه با دوربین داخلی از راه دور صدا میزند. دیگران از فایلهای Google Docs که همچنان قابل دسترسی هستند، بهعنوان ابزار پیامرسانی موقت استفاده کردهاند.
این قطعی و جنگ، علیه ابزارهای پروکسی همزمان با دومین کمپین کرملین علیه تلگرام، پیامرسان مستقر در دبی با حدود ۱۰۰ میلیون کاربر در کشوری با ۱۴۶ میلیون نفر جمعیت، که روسیه در سال ۲۰۱۸ در ممنوعیت آن ناموفق بود، صورت گرفت.
- Max؛ اپلیکیشن جایگزین تلگرام
اواسط آوریل، مقامات برای ممنوعیت تلگرام و سوق دادن کاربران به سمت Max، یک سوپر اپلیکیشن داخلی که بر اساس مدل WeChat چین ساخته شده و بنا به اعتقاد فعالان آزادی اینترنت، هدف آن نظارت بر کاربرانش است، اقدام کردند.
راهاندازی Max با اجبار بوده است. بر این اساس، به بلوکهای مسکونی، مدارس و محل کار دستور داده شده چتهای گروهی خود را به آن منتقل کنند. پورتالهای دولتی اکنون به ورود به Max نیاز دارند و همه گوشیهای هوشمند جدید باید آن را از پیش نصبشده داشته باشند. سطح استفاده، متفاوت بوده است. خردهفروشان موبایل، افزایش فروش گوشیهای ارزان اندرویدی را گزارش کردند که مردم از آنها برای دور نگه داشتن Max از دستگاههای اصلی خود استفاده میکنند.
در همین حال، طبق گزارش Telemetr، آمار مخاطبان تلگرام در هفته آخر آوریل پس از افت اولیه ۳۰ درصدی، رشد کرده است. این امر نشان میدهد بسیاری از کاربران، از پروکسیها و VPNها استفاده کردهاند. زیرساخت مخابراتی پراکنده روسیه، هزاران ارائهدهنده کوچک و دهها نقطه تبادل ترافیک، اجرای لیست سفید سراسری را دشوارتر از ایران میکند، اگرچه مقامات در حال حذف ارائهدهندگان کوچکتر و ادغام بازار هستند.
کولزف گفت که خدمات VPN همیشه بهسرعت به راهحلهای جدید پاسخ دادهاند و فناوریهای دیگری نیز در حال توسعه هستند. یک علاقهمند به سختافزار روسی، یک پیجر با تلگرام داخلی ساخته که روی یک شبکه مش (mesh) اجرا میشود و به دستگاهها اجازه میدهد دادهها را مستقیماً از طریق بلوتوث و وایفای مبادله کنند و ارائهدهندگان اینترنت را کاملاً دور بزنند. کولزف گفت: «این، یک بازی یکطرفه نیست.»
