نقطه‌های کور در چشم سامانه تیتک
سال‌هاست که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برای شفاف‌سازی و رهگیری دارو، سامانه‌های الکترونیکی ایجاد کرد؛ به عنوان نمونه «تیتک» قرار بود چشم بیدار این زنجیره باشد و از لحظه ورود دارو تا رسیدن آن به دست بیمار روندها را رصد و پایش کند. اما اینجا این پرسش مطرح می‌شود که اگر این چشم قرار است همه مسیر را ببیند، چرا باز هم شاهد انتشار خبرهایی با عناوین «کشف محموله‌های داروهای احتکار شده در جنوب تهران» هستیم؟ چرا همچنان یک انبار دارو کشف می‌شود، و هنوز هم مشخص نیست داروها از کجا آمده‌اند و چگونه به آنجا رسیده‌اند؟ این در حالیست که همزمان بیماران از پیدا نکردن پلاویکس و وارفارین و واکسن آنفلوآنزا و … می‌گویند و بیماران پیوندی از گرانی و دشواری تأمین دارو گلایه دارند.
اینجاست که دیگر نمی‌گوییم «تیتک» چقدر می‌بیند؛ بلکه این پرسش مطرح است که چه کسانی آن‌قدر قدرت دارند که با وجود این همه رصد و نظارت، همچنان می‌توانند مسیر دارو را تغییر دهند و از بازار سلامت، بازاری برای سودهای هنگفت بسازند؟
تازه‌ترین نمونه، کشف محموله در جنوب تهران است. پرونده‌ای که هنوز ابعاد آن روشن نشده و سازمان غذا و دارو نیز درباره قاچاق یا احتکار بودن تمام محموله، منشأ، مالکیت و میزان آن اظهارنظر قطعی نمی‌کند اما همین احتیاط، یک نکته مهم را بیش از پیش برجسته می‌کند؛ اینکه بین «کشف یک محموله» و «شناخت مسیر آن» همچنان فاصله معناداری وجود دارد.
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در این باره می‌گوید تا زمانی که بررسی مراجع انتظامی و نظارتی تمام نشده، نمی‌توان درباره قاچاق یا احتکار بودن محموله حکم داد. به گفته او، باید اقلام کشف‌شده با اطلاعات ثبت‌شده در سامانه‌های نظارتی تطبیق داده شوند و منشأ دارو، اسناد خرید و انتقال، مالکیت و نحوه ورود و گردش کالا مشخص شود.
هاشمی روی یک نکته دیگر هم تاکید دارد: ثبت نشدن یک محموله در سامانه، به‌تنهایی به معنای قاچاق بودن آن نیست. باید مشخص شود ثبت اطلاعات در چه مرحله‌ای انجام نشده و علت آن چه بوده است. اگر دارو سابقه تولید یا واردات قانونی داشته باشد، اطلاعات مربوط به آن قابل بررسی است و اگر منشأ قانونی احراز نشود یا خروج از شبکه رسمی، نگهداری غیرمجاز، عرضه خارج از شبکه یا قاچاق اثبات شود، مسیر قانونی دنبال خواهد شد.
به بیان ساده‌تر، هنوز درباره خود محموله جنوب تهران جواب قطعی نداریم؛ اما قرار است بررسی‌ها یک چیز را روشن کند: این داروها چطور به آن انبار رسیده‌اند؟
تیتک؛ اما با چند نقطه کور
در این باره مجتبی بوربور، نایب‌رئیس اتحادیه واردکنندگان دارو معتقد است قبل از هر چیز باید میان قاچاق، احتکار و کالای فاقد مجوز تفاوت قائل شویم. به گفته او، اگر دارویی از مسیر رسمی وارد کشور شده باشد، محل نگهداری و گردش آن باید در سامانه ثبت شود و مغایرت‌های موجودی و عرضه نیز قابلیت شناسایی دارد.
اما اینجا یک مسئله مهم وجود دارد. اگر دارو اساساً از مسیر غیررسمی وارد کشور شده باشد، تیتک از مبدأ چیزی برای ردیابی ندارد. سامانه نمی‌تواند کالایی را که هیچ‌وقت وارد زنجیره رسمی نشده، از لحظه ورودش تعقیب کند. از این منظر، قدرت تیتک هرچقدر هم باشد، یک محدودیت روشن دارد: سامانه، چشم زنجیره رسمی است؛ نه چشم تمام بازار دارو.
بوربور البته به نقطه ضعف دیگری هم اشاره می‌کند: زیرساخت و برخط نبودن بخشی از داده‌ها. به گفته او؛ در مقاطعی از جمله پس از جنگ چهل روزه، تیتک یک هفته تا ۱۰ روز با اختلال مواجه شد و همین مسئله فرآیندهایی مانند کنترل اصالت، استعلام‌ها و امور بیمه‌ای را مختل کرد.
او می‌گوید، مدل نرم‌افزاری سامانه ظرفیت قابل توجهی دارد و مشکل اصلی بیشتر به زیرساخت‌های سخت‌افزاری و فناوری اطلاعات و برخط شدن داده‌ها مربوط می‌شود. یعنی حتی در زنجیره رسمی هم پرسش فقط این نیست که «اطلاعات ثبت می‌شود یا نه»؛ بلکه سوال این است که اطلاعات چه زمانی، با چه کیفیتی و بدون وقفه ثبت می‌شود؟
دارویی که قانونی وارد می‌شود و غیرقانونی ناپدید می‌شود
اما شاید ماجرا از آنچه تصور می‌کنیم پیچیده‌تر باشد. لازم نیست دارو از ابتدا به‌صورت قاچاق وارد کشور شده باشد تا سر از بازار غیررسمی دربیاورد. بوربور به امکان خروج دارو از شبکه رسمی با استفاده از نسخه جعلی یا دستکاری‌شده پرده بر می‌دارد. به گفته او؛ دارو می‌تواند قانونی وارد کشور شود و در داروخانه قرار بگیرد اما با یک نسخه از شبکه رسمی خارج شود؛ اما بعد، به جای رسیدن به بیمار، در بازار آزاد با قیمت بالاتر فروخته شود. او حتی از امکان جمع‌آوری داروهایی مانند آلبومین از نقاط مختلف کشور با استفاده از نسخه‌های متعدد و فروش آنها با قیمت بالاتر نیز سخن می‌گوید. در این حالت، دارو در ابتدا مسیری شفاف و رسمی دارد و اتفاق غیررسمی، بعد از ورود به شبکه توزیع رخ می‌دهد.
وقتی بیمار برای دارو دنبال بازار موازی می‌گردد
این طرف ماجرا اما بیمار ایستاده است.غریب‌شاهی داروساز، از کاهش قدرت خرید مردم می‌گوید؛ از بیمارانی که به داروخانه مراجعه می‌کنند اما توان تهیه داروی مورد نیازشان را ندارند. او می‌گوید حتی مصرف برخی اقلام ضروری نیز تحت تأثیر فشار اقتصادی قرار گرفته و داروخانه‌ها در برخی موارد سفارش کمتری ثبت می‌کنند.
از آن طرف، مطالبات بیمه‌ای هم با تاخیر پرداخت می‌شود و داروخانه‌ای که امروز دارو را می‌خرد و به بیمار می‌دهد، ممکن است ماه‌ها بعد پولش را دریافت کند. نتیجه، فشار نقدینگی بر حلقه‌ای است که خودش باید یکی از پایه‌های تأمین منظم دارو باشد. همزمان، از کمبود یا سهمیه‌بندی برخی داروهای دیابت، قلب و فشار خون و بعضی داروهای تخصصی خبر می‌دهد. حتی فاموتیدین، یک داروی ارزان و پرمصرف، نیز به گفته این داروساز در مقاطعی با سهمیه‌بندی مواجه شده است. اینجاست که پای بازار غیررسمی جدی‌تر می‌شود.
غریب‌شاهی می‌گوید اگر دارویی که بیمار به آن نیاز دارد از مسیر رسمی به اندازه کافی تامین نشود، ممکن است نمونه آن از مسیر غیررسمی وارد بازار شود. ناصرخسرو نیز همچنان به‌عنوان یکی از مراکز شناخته‌شده عرضه داروهای خارج از شبکه رسمی مطرح است.
این به معنی آن نیست که هر کمبود، علت قاچاق دارد یا هر داروی قاچاق حتما بی‌کیفیت است. یک رابطه روشن در بازار وجود دارد و آن این است که هرجا تقاضای فوری وجود داشته باشد و عرضه رسمی نتواند پاسخ بدهد، انگیزه برای پیدا کردن مسیر جایگزین بیشتر می‌شود.
و حالا روایت بیماران
در میدان، روایت‌ها از عددها و سامانه‌ها ملموس‌ترند. الهام از کمبود پلاویکس می‌گوید؛ دارویی که بیماران دارای استنت ممکن است بنا بر توصیه پزشک تا یک سال به آن نیاز داشته باشند. او از دشواری تهیه وارفارین نیز برای برخی بیماران می‌گوید.
زری از کمبود واکسن آنفلوآنزا گلایه دارد؛ واکسنی که با آغاز سال تحصیلی و افزایش حضور کودکان در مدارس، تقاضا برای آن بیشتر شده است.
ضحی هم از گرانی و نبود دارو برای بیماران پیوندی می‌گوید؛ بیمارانی که به گفته او هم با مشکل دسترسی و هم قیمت مواجه‌اند. نگرانی میان داروی ایرانی و خارجی، خرید داروی خارجی از بازار آزاد با قیمت بالا و در عین حال نداشتن اطمینان از اصالت آن، بخشی از این فشار است.
این روایت‌ها شاید در ظاهر ارتباط مستقیمی با محموله جنوب تهران نداشته باشند و هیچ‌کدام به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند داروی کمیاب یک بیمار از یک انبار کشف‌شده آمده یا به آنجا رفته است. اما کنار هم گذاشتن آنها یک سؤال را جدی می‌سازد؟ چطور ممکن است در یک بازار، همزمان خبر کشف محموله دارویی منتشر شود و هم بیماران برای پیدا کردن بعضی داروهای مورد نیازشان با مشکل مواجه باشند؟
پاسخ این سؤال را نمی‌توان با یک کلمه مثل «قاچاق» یا «احتکار» تمام کرد.مسئله‌ای بزرگ‌تر از یک انبار است.
هاشمی سخنگوی غذا و دارو در این باره می‌گوید پرونده محموله جنوب تهران با کشف انبار تمام نمی‌شود. باید زنجیره از مبدأ تا محل کشف بررسی شود، اطلاعات سامانه‌ای با موجودی فیزیکی تطبیق داده شود و مالک و مسیر گردش کالا مشخص شود.
بوربور می‌گوید سامانه رسمی امکان رصد بخش بزرگی از زنجیره را دارد، اما ورود غیررسمی، ضعف زیرساخت و خروج دارو با نسخه جعلی می‌تواند مسیر را پیچیده کند. غریب‌شاهی از کمبود، کاهش قدرت خرید، فشار نقدینگی داروخانه‌ها و وجود بازارهای خارج از شبکه می‌گوید و مردم از آن طرف ماجرا می‌گویند: دارویی که باید باشد، نیست؛ و اگر هم باشد پیدا کردنش دشوار است.
و اما در مورد محموله جنوب تهران هنوز باید منتظر نتیجه بررسی‌ها بمانیم چراکه تا به امروز نه می‌توان آن را «محموله قاچاق» نامید و نه می‌توان درباره مالکیت یا منشأ آن حدس زد. تلاش‌های خبرنگار هفت صبح نیز برای گرفتن جزئیات بیشتر از منشا این محموله و حکمی که تعزیرات برای آن در نظر گرفته است منتج به نتیجه نشد؛ از این‌رو همچنان پرسش‌های بی‌شماری حول این پرونده بدون پاسخ باقی می‌ماند.
اما آنچه مسلم است؛ مسئله امروز در ایران فقط قاچاق دارو نیست؛ مسئله، شکاف میان «دارویی که باید قابل رهگیری باشد» و «دارویی که بیمار در بازار رسمی پیدا نمی‌کند» است. این شکاف، همان جایی است که باید دقیق‌تر از همیشه دیده شود. (هفت صبح)
