والدین از هوش مصنوعی برای نظارت به کودکان استفاده کنند
محدود کردن دسترسی کودکان به اینترنت بهتنهایی نمیتواند پاسخگوی پیچیدگیهای زیست مجازی آنان باشد. در این میان، نظارت والدین نیز باید از اندازهگیری صرف زمان استفاده از گوشی و اینترنت فراتر برود و کیفیت تعامل، نوع محتوای دریافتی و تغییرات رفتاری کودک را مورد توجه قرار دهد. فناوریهای هوشمند و هوش مصنوعی میتوانند با تحلیل دقیقتر این مؤلفهها، زمینه نظارتی هدفمندتر و مؤثرتر را فراهم کنند؛ دیدگاهی که سیدجواد شیخالاسلامی، کارشناس و پژوهشگر فضای سایبر، مطرح کرده است.
گزارش «زیست مجازی کودکان و نوجوانان ایرانی» که اخیراً از سوی اداره کل دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی و بر اساس یک پیمایش ملی تهیه و منتشر شده، از وجود شکاف میان آگاهی والدین نسبت به آسیبهای فضای مجازی و اقدام مؤثر آنان برای مدیریت زیست مجازی فرزندان حکایت دارد.
بر اساس این گزارش، ۸۸ درصد والدین نسبت به مواجهه فرزندانشان با محتوای نامناسب در فضای مجازی ابراز نگرانی کردهاند و ۵۷ درصد نیز مسئولیت مقابله با این آسیبها را متوجه خود میدانند؛ با این حال، تنها ۸ درصد والدین از نرمافزارهای نظارتی استفاده میکنند.
شکاف آگاهی والدین در استفاده از ابزارهای نظارتی
این کارشناس درباره پایین بودن میزان استفاده والدین از ابزارهای نظارت بر کودکان گفت: یکی از دلایل اصلی، ناآگاهی از وجود چنین ابزارهایی است. به عنوان نمونه، کافی است به اطرافیان خود مراجعه کنید و حتی از افرادی که مربی یا معلم هستند درباره این ابزارها سؤال کنید؛ تعداد محدودی از آنها این ابزارها را میشناسند و تعداد کمتری نیز توانایی استفاده از آنها را دارند.
استفاده از فناوری بدون شناخت مخاطرات
شیخالاسلامی ادامه داد: متأسفانه در جامعه ما گاهی بدون شناخت کافی از مخاطرات فناوری، صرفاً برای همرنگ شدن با اطرافیان، برای فرزند گوشی خریداری میشود یا گوشی شخصی والدین در اختیار کودک قرار میگیرد.
وی افزود: یکی از مزایای ظاهری این اقدام، ایجاد آسودگی برای والدین در کوتاهمدت است، در حالی که آنها نمیدانند فرزندشان با گوشی چه میکند و از آن برای چه فعالیتهایی استفاده میکند.
این کارشناس حوزه فناوری کودک ادامه داد: زمانی که والدین احساس کنند کودک مدت زیادی با گوشی مشغول بوده است، معمولاً با داد و فریاد یا گرفتن گوشی تلاش میکنند میزان استفاده او را کنترل کنند؛ رفتاری که میتواند در کودکان احساس تنفر و مقاومت ایجاد کند.
نظارت بر کودکان باید از زمان مصرف فراتر برود
وی با اشاره به محدودیت رویکردهای سنتی در نظارت بر استفاده کودکان از فناوری اظهار کرد: زمان، تنها متغیری بود که در گذشته تراشههای سختافزاری امکان اندازهگیری آن را داشتند؛ درست مانند کالریشماری در رژیمهای قدیمی. اما علوم شناختی نشان میدهد که «کیفیت تعامل» اهمیت بسیار بیشتری دارد.
شیخالاسلامی توضیح داد: یک ساعت کدنویسی خلاقانه یا دو ساعت بازی راهبردی، از نظر تأثیر بر مغز، تفاوت بسیار زیادی با یک ساعت اسکرول بیهدف در اینستاگرام دارد. آینده به سمت تحلیل معنایی لحظهای حرکت خواهد کرد؛ به این معنا که سیستم بتواند تشخیص دهد کودک در وضعیت «سرگرمی منفعل» قرار دارد یا در حال «حل مسئله فعال» است و به جای قطع کردن فعالیت، پیشنهاد «تغییر حالت» ارائه دهد.
به گفته وی، چنین فناوریای میتواند شبیه یک مربی تغذیه عمل کند که به جای شمارش صرف کالری، کیفیت مواد غذایی مصرفشده را نیز مورد بررسی قرار میدهد.
حفاظت از کودکان در برابر دور زدن محدودیتهای شبکه
این کارشناس درباره چالش استفاده کودکان از فیلترشکن نیز گفت: زمانی که ترافیک رمزگذاری میشود و مسیر دسترسی تغییر میکند، مرزهای شبکه عملاً کارایی خود را از دست میدهند. در چنین شرایطی، فناوری میتواند به جای تمرکز بر شبکه، رفتارهای درون دستگاه را مورد بررسی قرار دهد.
وی ادامه داد: هوش مصنوعی محلی یا On-Device میتواند بدون نیاز به مشاهده آدرس سایت، الگوهای زبانی و بصری موجود در صفحه را تحلیل کند. برای مثال، اگر کودک با استفاده از VPN وارد یک انجمن شود، الگوریتم محلی میتواند الگوهای گفتار فریبنده یا Grooming را در متن تشخیص دهد و بدون آنکه نیاز باشد محتوای دقیق مشاهده شود، هشداری با مضمون «خطر تعامل عاطفی نامتناسب» به والدین ارائه کند.
شیخالاسلامی تأکید کرد: حفاظت از کودکان باید به سمت بررسی «چیستی تعامل» حرکت کند، نه اینکه صرفاً مشخص شود کودک «کجای اینترنت» حضور دارد.
به گفته وی، راهکار دیگر میتواند در سطح مرورگر یا اپلیکیشن اجرا شود. یک افزونه هوشمند مرورگر، حتی در شرایطی که ترافیک رمزگذاری شده باشد، میتواند متن قابل مشاهده در صفحه را اسکن کرده و الگوهای خطرناک، از جمله درخواست اطلاعات شخصی یا استفاده از لحن فریبنده را شناسایی کند.
وی افزود: این روش البته میتواند مصرف باتری گوشی را افزایش دهد و موجب کاهش سرعت دستگاه شود؛ بنابراین بهتر است استفاده از آن به اپلیکیشنهای پیامرسان و مرورگر اصلی محدود شود و تمام ترافیک شبکه را دربرنگیرد.
جایگزینی مسدودسازی با «سیستم چراغ راهنما»
این کارشناس در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان به جای مسدودسازی گسترده محتوا، سیستم هوشمندی طراحی کرد که میزان خطر هر محتوا را متناسب با شرایط هر کودک ارزیابی کند، گفت: بله؛ این دقیقاً همان چیزی است که میتوان آن را «سیستم چراغ راهنما» نامید.
وی افزود: مسدودسازی مطلق میتواند اثر «میوه ممنوعه» ایجاد کند، در حالی که سیستم هوشمند، بافت و زمینه محتوا را نیز مورد ارزیابی قرار میدهد.
شیخالاسلامی توضیح داد: برای نمونه، اگر یک کودک ۱۲ ساله درباره «جنگ جهانی دوم» جستوجو کند و به یک فیلم مستند بیطرفانه برسد، سیستم میتواند چراغ سبز نشان دهد. اگر محتوای پیدا شده یک کلیپ خشونتآمیز و فاقد روایت تاریخی باشد، چراغ زرد فعال شده و در کنار آن، مستندی جایگزین درباره همان رویداد پیشنهاد شود. تنها در موارد نادری مانند محتوای مرتبط با خودآزاری، چراغ قرمز فعال شده و هشدار فوری برای والدین ارسال میشود.
وی تأکید کرد: چنین سیستمی باید به ایجاد «تابآوری» در کودک کمک کند و نباید آن را صرفاً به معنای ساخت یک «دیوار» دانست.
اهمیت آستانه خطا در هشدارهای هوشمند
این کارشناس درباره سیستمهای هشداردهندهای که در صورت مشاهده محتوای مشکوک به والدین اطلاع میدهند نیز گفت: چنین راهکاری میتواند مناسب باشد، اما «آستانه خطا» در آن اهمیت بسیار زیادی دارد؛ چراکه نباید سیستم به گونهای طراحی شود که بیش از اندازه والدین را نگران کند.
وی ادامه داد: نگاه صحیح این است که به جای تشخیص صرف «خطرناک بودن محتوا»، تغییرات ناگهانی در رفتار کودک نیز مورد توجه قرار گیرد.
شیخالاسلامی توضیح داد: اگر کودکی معمولاً مشغول بازی است و ناگهان برای یک ساعت درباره یک موضوع مرتبط با افسردگی جستوجو میکند، همین تغییر رفتار میتواند موجب فعال شدن هشدار شود، نه صرفاً نوع محتوایی که مشاهده کرده است.
به گفته وی، توجه همزمان به رفتار و محتوا میتواند خطای تشخیص را تا حد زیادی کاهش دهد و زمینه را برای نظارتی دقیقتر، هوشمندتر و متناسبتر با شرایط هر کودک فراهم کند.(فکر و فرهنگ مبلغ)
