عبور پلتفرمهای فوتبالی ایران از سرگرمی به فرهنگ
سایت mymmanews، یک رسانه دیجیتال آمریکایی در حوزه ورزش به بررسی تغییرات پلتفرمهای ورزشی در ایران پرداخته و نوشت، برای مثال طراحی رابطهای کاربری مرتبط با ورزش در آپارات، بر طراحی بسیاری از اپلیکیشنهای ایرانی دیگر تأثیرگذار بوده است. به عبارت دیگر پلتفرمها، دیگر از فرهنگ اینترنتی ایران جدا نیستند، بلکه به بخشی از آن تبدیل شدهاند.
این تحول، بهتدریج و تقریباً بدون آنکه جلب توجه کند، رخ داده است. بیشتر ناظران ممکن است به تغییرات مشخصی مانند افزایش مخاطبان یک کانال تلگرامی، یا تبدیل شدن یک پادکست به رسانهای فراگیر اشاره کنند، اما روند کلی را نادیده بگیرند.
کاربران اینترنت در ایران، محتوای خارجی را در همان محیطهای آنلاین دنبال میکنند که برای استفاده از پلتفرمهای داخلی نیز به آنها مراجعه میکنند؛ از جمله فهرست «معتبرترین سایت شرطبندی جهان» که وبسایتهایی را معرفی میکند و تحلیل اخبار و مسابقات فوتبال را برای مخاطبان ایرانی و اروپایی ارائه میدهد.
این مقاله بررسی میکند که مفهوم «ادغام» درباره این پلتفرمهای ورزشی چه معنایی دارد، چه کارکردهای تازهای پیدا کردهاند، چه شواهدی این روند را تأیید میکند و این تحول چه پیامدهایی برای آینده خواهد داشت.
- چهچیزی پلتفرم را بخشی از فرهنگ میکند؟
ادغام در فرهنگ را نباید با محبوبیت یکسان دانست، زیرا محبوبیت، لزوماً به معنای جای گرفتن یک محصول در فرهنگ روزمره نیست، مگر آنکه استفاده از آن محصول، باعث شکلگیری عادتهای زبانی حتی در میان افرادی شود که خود از آن محصول استفاده نمیکنند. معیار اصلی برای سنجش موفقیت، آن است که ببینیم آیا تأثیرات یک پلتفرم در گفتوگوها و رفتارهای افرادی که مستقیماً از آن استفاده نمیکنند نیز دیده میشود یا خیر. نشانههای این وضعیت عبارتند از:
- واژهها و اصطلاحات برگرفته از آن محصول، در میان افرادی که کاربر آن نیستند نیز وارد زبان رایج شود
- فعالیتهای مرتبط با آن حوزه، زمانبندی روزانه یا هفتگی، شمار بیشتری از مردم را تحتتأثیر قرار دهد
- الگوهای بصری و طراحی آن محصول، در سایر دستههای محصولات نیز تقلید شود
- محتوای تولیدشده درباره آن محصول، فراتر از جامعه اصلی هواداران آن گسترش یابد
- ارجاع به آن محصول در رسانههایی خارج از حوزه خودش، مانند تلویزیون یا تبلیغات، دیده شود
- نسلهای پیشین، با وجود آنکه خودِ محصول را نمیپذیرند، برخی جنبههای آن را در زندگی به کار گیرند.
پلتفرمهای ورزشی ایران، چند مورد از این معیارها را برآورده میکنند. هرچند هیچیک از آنها کاملاً همه این معیارها را محقق نکردهاند، اما میزان تحقق آنها به اندازهای هست که تردیدی درباره ادغام این پلتفرمها در فرهنگ دیجیتال باقی نگذارد. اکنون که برخی از آنها از این آستانه عبور کردهاند، پرسش مهم این است که امروزه چه نقشهای فرهنگی تازهای برعهده گرفتهاند؟
- کارکردهای فرهنگی پلتفرمهای ورزشی در ایران
دیگر نمیتوان گفت پلتفرمهای ورزشی در حاشیه فرهنگ دیجیتال ایران قرار دارند. اکنون این پلتفرمها، سه نقش متمایز ایفا میکنند که هریک با سازوکار خاص خود پبش میروند و حتی برای ایرانیانی که علاقهای به ورزش ندارند نیز به شکلهای مختلف نمود پیدا کردهاند. این سه نقش عبارتند از:
الف- منبع شکلگیری زبان روزمره
واژههای انگلیسی و اصطلاحاتی که از مسابقات فوتبال پخششده در گفتوگوهای تلگرامی و ویدئوهای منتشرشده توسط کاربران در آپارات رواج یافتهاند، راه خود را به کاربردهای عمومی باز کردهاند؛ کاربردهایی که هیچ ارتباطی با فعالیتهای ورزشی ندارند. اصطلاحات مربوط به تاکتیکهای فوتبال برای توصیف فضای کسبوکار به کار گرفته میشوند. همچنین مقایسههایی که در ابتدا درباره باشگاههای فوتبال مطرح میشد، اکنون برای برندها، فضای سیاسی و حتی روابط شخصی نیز استفاده میشود.
اگرچه این روند، همه واژگان مرتبط با ورزش را دربرنمیگیرد، اما تعداد اصطلاحاتی که از این حوزه وارد زبان روزمره شدهاند، به اندازهای است که حتی افرادی که فوتبال بازی نمیکنند نیز از آنها استفاده میکنند. این پدیده، مشابه آن چیزی است که در زبان انگلیسی رخ داده؛ جایی که عبارتهایی مانند «قواعد بازی را تغییر دادن» (moving the goalposts) یا «رقابت در شرایط برابر» (level playing field)، به بخشی از زبان رایج تبدیل شدهاند.
ب- نشانهای از نسلها و هویتها
شیوهای که هر فرد برای دنبالکردن فوتبال انتخاب میکند، تا حد زیادی نشاندهنده نسل اوست. مثلاً کسی که از طریق یک اپلیکیشن، پنج لیگ معتبر را زیر نظر دارد و در مسیر رفتوآمد روزانهاش، خلاصه بازیها را تماشا میکند، معمولاً به نسل جوانتر تعلق دارد؛ در مقابل، افرادی که هنوز منتظر میمانند تا خلاصه هفتگی مسابقات را از تلویزیون جمهوری اسلامی ایران ببینند، معمولاً از نسلهای قدیمیتر هستند.
این تفاوت، قضاوت ارزشی درباره هیچیک از گروهها نیست، بلکه نشانهای از تفاوتهای نسلی است که در انتخاب اپلیکیشنهای موسیقی نیز به همان شکل دیده میشود.
ج- تکیهگاه برنامه هفتگی
استفاده از پلتفرمهای ورزشی، ریتمی برای هفته ایجاد میکند که بسیاری از ایرانیان، چه علاقهمند به ورزش باشند و چه نباشند، از آن پیروی میکنند. بررسی برنامه مسابقات در عصرهای شنبه، گوش دادن به پادکستها در عصرهای یکشنبه، مرور بهروزرسانیهای تلگرام در صبح دوشنبه و دنبال کردن تازهترین شایعات نقلوانتقالات در روزهای پنجشنبه، همگی به بخشی از برنامه هفتگی تبدیل شدهاند. این رفتارها تنها به هواداران دوآتشه محدود نیست، بلکه بسیاری از افرادی که خود را هوادار جدی ورزش نمیدانند نیز همین الگو را دنبال میکنند.
این پلتفرمها، نوعی ریتم هفتگی از رویدادها را برای کاربران ایجاد کردهاند؛ نظمی که پیش از این در اختیار آنها نبود. همچنین اپلیکیشنهای شرطبندی و قمار برای آن دسته از هوادارانی که علاوه بر دنبال کردن مسابقات، به وبسایتهای پیشبینی نتایج مسابقات نیز علاقه دارند، رویدادی دیگر به این چرخه منظم استفاده از پلتفرمهای ورزشی اضافه میکنند.
- نشانههای ملموس ادغام در فرهنگ
نقشهای فرهنگی که در بخشهای پیشین به آنها اشاره شد، پیامدهای عینی و قابل مشاهدهای ایجاد کردهاند که میتوان آنها را شناسایی یا اندازهگیری کرد. هنگامی که این نشانهها شناخته شوند، آثار ادغام در فرهنگ، بهوضوح قابل مشاهده خواهند بود.
– ارجاع در رسانههای نامرتبط:
در میان رسانههای سرگرمی ایران، گاه به پلتفرمهای فوتبال فانتزی ارجاع داده میشود، حتی در برنامههایی که هیچ ارتباط مستقیمی با ورزش ندارند. این موضوع نشان میدهد که فوتبال فراتر از یک رخداد صرفاً ورزشی، به عنصری فرهنگی و جذاب برای مخاطب عام تبدیل شده و پلتفرمهای دیجیتال مرتبط با آن، به تدریج جای خود را در بستر اصلی رسانههای غیرتخصصی باز کردهاند.
– پذیرش از سوی مخاطبان مسنتر:
کاربران بالای پنجاه سال که پیشتر چندان با دنیای دیجیتال مأنوس نبودند، اکنون با رویارویی با رابطهای کاربری سادهشده و قابلفهمتر اپلیکیشنهای ورزشی، به این فضا جذب شدهاند. این پذیرش تدریجی نشان میدهد که طراحی کاربرپسند، میتواند مرزهای نسلی را کمرنگ کند و گروههای سنی گوناگون را به استفاده از محتوای دیجیتال ورزشی ترغیب کند.
– تأثیر بر اصطلاحات عامیانه و میمها:
واژهها و اصطلاحاتی که ریشه در دنیای فوتبال دارند، حالا دیگر تنها در تحلیل بازیها و گفتوگوهای ورزشی کاربرد ندارند، بلکه به شوخیهای روزمره و میمهای شبکههای اجتماعی راه یافتهاند. این اصطلاحات حتی در محتوای طنزی که ربطی به ورزش ندارد نیز بهوفور دیده میشوند و این نشان از نفوذ عمیق زبان فوتبال در فرهنگ عامه و ارتباطات روزمرۀ جامعۀ ایران دارد.
البته همه این نشانهها از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند. نشانههای مربوط به واژگان و عادتهای روزمره، از همه قدرتمندتر هستند، زیرا نشان میدهند این پلتفرمها، بهصورت غیرمستقیم و حتی در میان افرادی که بهدنبال استفاده از آنها نبودهاند، در زندگی روزمره ادغام شدهاند.
در مقابل، الگوهای طراحی و گسترش محتوا به سایر حوزهها، هرچند بهتنهایی اثرگذاری کمتری دارند، اما همچنان بسیار معنادارند، زیرا نشان میدهند شیوهها و استانداردهای این پلتفرمها به الگوی پیشفرض سایر دستههای محصولات در فضای دیجیتال ایران تبدیل شدهاند. این موضوع نشان میدهد پلتفرمهای ورزشی، اکنون خود بهمثابه یکی از اجزای فرهنگ درآمدهاند.
- جایگاه فرهنگی چه پیامدهایی به همراه دارد؟
قرار گرفتن در دل فرهنگ دیجیتال، بهجای قرار داشتن در حاشیه آن، پیامدهای واقعی در دنیای خارج دارد. در عمل، ادغام در فرهنگ دیجیتال به این معناست که این بسترها اکنون حتی برای افرادی که هیچ علاقهای به فوتبال ندارند نیز اهمیت پیدا کردهاند. پیامدهای این ادغام فرهنگی عبارتند از:
- افزایش حساسیت نهادهای تنظیمگر که قبلاً پلتفرمهای ورزشی را صرفاً کسبوکارهایی تخصصی میدانستند
- افزایش سرمایهگذاری تبلیغاتی از سوی برندهای غیرورزشی که میخواهند از نظر فرهنگی با مخاطبان، ارتباط بیشتری برقرار کنند
- دریافت پیشنهادهای همکاری از تولیدکنندگان محتوای غیرورزشی که بهدنبال ارتباط با مخاطبان ورزشی هستند
- ضرورت حفظ استانداردهای محتوایی، زیرا مخاطبانی که بهدنبال محتوای غیرورزشی هستند نیز این پلتفرمها را دنبال میکنند
- نیاز به مدیریت و نظارت بر محتوا، فراتر از صرفاً مباحث ورزشی
- رقابت با پلتفرمهای غیرورزشی که تلاش میکنند برخی ویژگیها و کارکردهای پلتفرمهای ورزشی را به فضای خود وارد کنند.
در جمعبندی باید گفت، مسیر آینده پلتفرمهای ورزشی در ایران به این موضوع بستگی دارد که این حوزه چگونه با جایگاه فرهنگی جدید خود مواجه شود. اگر دهه نخست فعالیت پلتفرمهای ورزشی در اقتصاد موبایلی ایران، عمدتاً بر توسعه قابلیتها متمرکز بود، دهه پیشرو بیش از هرچیز بر مدیریت جایگاه و نفوذ فرهنگی آنها متمرکز خواهد بود، نه حضور در حاشیه فرهنگ. این روند از هماکنون آغاز شده، زیرا موفقترین پلتفرمها دریافتهاند امروز در فضایی کاملاً متفاوت با پنج سال پیش فعالیت میکنند.
