قطع اینترنت ردپای جابجایی ایرانیها را پاک کرد
سایت خبری-تحلیلی theconversation، متمرکز بر پژوهشها و تجارب در گزارشی به بررسی آثار قطع اینترنت و پاک شدن ردپای دیجیتال ایرانیها به منظور رصد جابجاییهای جمعیتی در خاک ایران بر کمکهای احتمالی بشردوستانه در ایام جنگ رمضان پرداخته است.
بسیاری از مردم در حال حرکت هستند و سعی میکنند از مکانهای خطرناک دور شوند یا در زمان درگیری دوباره به خانواده بپیوندند. در شرایط قطع اینترنت و اطلاعات، در حالی که دسترسی به اینترنت در سراسر ایران، تقریباً بهطور کامل ناممکن شده، ایجاد تصویر دقیق از جابهجایی جمعیت دشوار است. ما در غیاب دادههای متعارف درباره جابهجایی داخلی، با بررسی سیگنالهای ضعیف اما مداوم فعالیت اینترنت، در حال جمعآوری اطلاعات درباره اینکه مردم به کجا حرکت میکنند، هستیم.
در همین رابطه آخرین تحلیل و گزارش وضعیت، که جنگ را از زمان شروع آن پوشش میدهد، الگوی جغرافیایی و جدول زمانی روشنی از حرکت را نشان میدهد.
در ادامه این گزارش آمده، این بررسی، یکی از اولین تصاویر نزدیک به زمان واقعی از جابهجایی در داخل ایران است. این اطلاعات، ارقام فرامرزی سازمان بینالمللی مهاجرت وابسته به سازمان ملل را تکمیل میکند که حدود 40 هزار خروج از ایران را بین ۳ تا ۱۰ مارس، عمدتاً به مقصد افغانستان، پاکستان، ترکیه و آذربایجان، ثبت کرده است. دادههای ما، نمایانگر بخشی از حرکت در داخل کشور است؛ جایی که روشهای متعارف شمارش افراد آواره، تا حد زیادی از کار افتاده است.
- دادهها چه نشان میدهند؟
در روزهای اولیه جنگ، برآوردهای ما افزایش نسبی حضور جمعیت را در استانهای نزدیک مرز ترکیه، ارمنستان و آذربایجان نشان میدهد. با تکامل درگیری، الگو به سمت شرق و پایتخت تغییر میکند. تا هفته سوم، استانهای هممرز با افغانستان و تهران، قویترین نشانههای تمرکز جمعیت را نشان میدهند.
تهران، از همهجا برجستهتر است. هرچند پایتخت ایران، بارها هدف موشکهای اسرائیل و آمریکا قرار گرفت، اما افزایش جزئی در جابهجایی جمعیت در مقایسه با خط پایه قبل از جنگ نشان میدهد. این موضوع با تحقیقات درباره درگیریهای دیگر مطابقت دارد؛ یعنی جایی که پایتختها، اغلب افراد آواره را جذب میکنند. دلیل این امر، این است که پایتختها، حتی در زیر بمباران، معمولاً دسترسی بهتری به خدمات و زیرساختها ارائه میدهند.
استانهای مرکزی و جنوب غربی، مانند قم، اصفهان، فارس و زنجان/ قزوین، که چند مورد از آنها میزبان سایتهای تولید هستهای، نظامی و دفاعی هستند، نشانههایی از کاهش پایدار در زمینه حضور تخمینی جمعیت را نشان میدهند. این مناطق، همچنین نقاطی هستند که بیشترین حملات ثبتشده در «نقشه حملات ایران» را به خود اختصاص دادهاند.
این وبسایت اطلاعات منبع باز، حملات صورتگرفته به ایران و توسط ایران را طبق گزارشهای تأییدشده، ترسیم میکند و نمایش میدهد. همسویی بین حملات و کاهش جمعیت، یکی از قویترین نقاط اعتبار در تجزیه و تحلیل ماست.
- ما چگونه میدانیم؟
هفتهها خصومت فعال و محدودیت اطلاعاتی در ایران، اکثر آمارهای جمعیتی معمول را که ممکن بود برای ردیابی حرکات جمعیت به آنها تکیه کنیم، مسدود کرده است. در مقابل، ما از آنچه محققان، دادههای ردپای دیجیتال مینامند، استفاده میکنیم؛ ردپاهای دیجیتال روزمرهای که مردم، هنگام استفاده از دستگاههای متصل، از خود برجای میگذارند.
دادههای موبایل مبتنی بر GPS و نقشههای جمعیت متا در بحرانهای دیگر مفید بودهاند، اما برای ایران در دسترس نیستند. بنابراین منبع اصلی ما «کلودفلر رادار» (Cloudflare Radar) است؛ یک شبکه تحویل محتوا مستقر در ایالات متحده که آمار تجمعی و ناشناسِ درخواستهای وبِ رمزگذاریشده عبوری از شبکه خود را به تفکیک استان منتشر میکند.
با وجود قطعی گسترده اینترنت، مقداری سیگنال ضعیف اینترنتی باقی مانده که توانستیم از آن استفاده کنیم، آن را به اعداد جمعیت ترجمه کنیم و این اعداد را با یک مجموعه پایه کنترل که در دسامبر ۲۰۲۵ تعیین شد، مقایسه کنیم تا افزایش و کاهش جمعیت را ارزیابی نماییم.
تعداد درخواستهای بیشتر از حد معمول، نشانهای مقدماتی است که افراد بیشتری حضور دارند و آنلاین هستند. درخواستهای کمتر ممکن است نشاندهنده تعداد کمتر افراد یا فعالیت کمتر باشد.
ما یک مدل پایه برای دسامبر ۲۰۲۵ ساختیم که ترافیک اینترنت استانی را با استفاده از تخمینهای جمعیت WorldPop به اعداد جمعیت ترجمه میکند. سپس آن پایه را با تنظیم برای شوکهای شبکه و پوشش، برای هر روز جنگ به کار بردیم و الگوها را با بازدید صفحات ویکیپدیای فارسی برای مناطق مرزی و با مکانهای ثبتشده حملات متقاطع بررسی کردیم. بدیهی است در زمان محدودیت اینترنت، بازدید صفحات بسیار کم است، بنابراین این اطلاعات، تنها بهعنوان تأیید شواهد دیگر ما عمل میکند. شرح کامل روشهای مورد استفاده ما، با نقشههای تعاملی، در وبسایت پروژه موجود است.
- چرا این موضوع اهمیت دارد؟
در حال حاضر سازمان بینالمللی مهاجرت وابسته به سازمان ملل، جابهجاییِ بهسرعت در حال تحول را در بیش از ۲۰ استان ایران گزارش کرده، اما با قطع اینترنت، ممنوعیت روزنامهنگاران و اطلاعات رسمی محدود، حتی تصویر تقریبی از حرکت داخلی نیز اهمیت دارد. یافتههای ما 3 نقطه فشار را به سازمانهای بشردوستانه نشان میدهد: کریدور مرزی شمال غربی، استانهای مجاور افغانستان و مناطق اطراف تهران.
این الگوها از نظر سیاسی نیز اهمیت دارند. مقامات آمریکایی و اسرائیلی مدعی بودند این عملیات را بهعنوان عملیات هدفمند علیه زیرساختهای هستهای، موشکی و رهبری ایران، چارچوببندی کردهاند. دادههای ما نشان میدهند که آیا حملات به اهداف موردنظر اصابت کردهاند یا خیر؟ این دادهها نشان میدهد که واکنش غیرنظامیان به مناطقی فراتر از محلهای اصابت گسترش مییابد. جمعیت تخمینی در چند استان، در حال کاهش و در استانهای دیگر، از جمله مناطق بدون زیرساختهای نظامی عمده، در حال افزایش است. صرفنظر از دقت هدفگیری، ردپای انسانی این جنگ، گسترده و از نظر مکانی، ناهموار است.
- آنچه دادهها نمیتوانند نشان دهند
اینها تخمینهای غیرمستقیم هستند، نه شمارش بهشیوه سرشماری. آنها تغییرات نسبی جمعیت را ثبت میکنند، نه اعداد مطلق را. سه احتیاط اساسی هنگام توجه به این موارد باید لحاظ شود:
اول: قطعی تقریباً کامل اینترنت در ایران، اتصال ملی را برای بخش زیادی از این دوره در سطح 4-1 درصدِ سطوح عادی نگه داشته است. کاهش درخواستها از یک استان میتواند بیانگر خروج مردم باشد. همچنین این امر میتواند بهمعنای قطع شدن کابل یا دستور قطع باشد. ما این اثرات را تنظیم میکنیم، اما عدم قطعیت بالا همچنان باقی میماند.
دوم: دادهها فقط افرادی را که دستگاههای متصل به اینترنت دارند، ثبت میکنند. اگرچه ما تخمینهای خود را برای کاهش سوگیریها تنظیم کردیم، اما کودکان، سالمندان و خانوارهای فقیرتر ممکن است کمتر نماینده داشته باشند. اقلیتهای قومی که عمدتاً به زبان آذری یا کردی مطالعه میکنند، در بازبینی ما از ویکیپدیای فارسی، که تقریباً نیمی از جمعیت را پوشش میدهد، کمتر مشاهده میشوند.
سوم: ما حرکاتی را تحلیل میکنیم که با حملات همراستا هستند یا از آنها پیروی میکنند، نه کنشهایی که خودِ نتیجه یا پیامدِ مستقیمِ آن حملات هستند. مردم همچنین قبل از حملات فرار میکنند، بین آنها برخی بازمیگردند یا به دلایلی غیر از جنگ جابهجا میشوند. همسویی با دادههای حملات، ادعا را تقویت میکند، اما آن را ثابت نمیکند.
در بحرانهای گذشته، از اوکراین تا سودان، زمانی که منابع معمول در دسترس نبودند، محققان و سازمانهای بشردوستانه، بهطور فزایندهای به دادههای ردپای دیجیتال روی آوردهاند، اما ایران، یک مورد دشوار است. از زمان آغاز جنگ، دولت، قطعی اینترنت را تقریباً بهطور کامل، اعمال و اتصال را برای مقامات و رسانههای دولتی حفظ کرده، اما اینترنتِ بیشتر جمعیت را قطع و بهعنوان ابزاری برای کنترل اطلاعات در زمان جنگ استفاده میکند.
بااینحال، ردپاهای دیجیتال همچنان اطلاعاتی درباره اینکه زندگی در کجا ادامه دارد و کجا متوقف شده، حمل میکنند. این ردپاهای دیجیتال، با دقت و احتیاطِ بهکارگرفتهشده، میتوانند به دنیای خارج کمک کنند تا درکی از جمعیتِ حاضر در مناطقِ درگیری کسب کند؛ جمعیتی که بدون این ابزار، دیدن و شناختنِ آن، دشوار خواهد بود.
