کاربران استارلینک در ایران افزایش یافتهاند/فیلترینگ ناامنی و نارضایتی ایجاد کرده است
وی افزود: یکی از اولویتهای اصلی ما از آغاز فعالیت در شرکت ارتباطات زیرساخت، ارتقای رویتپذیری و شفافیت (Visibility) شبکه بود تا بتوانیم جریان دادهها و رخدادهای درون شبکه را بهصورت دقیق رصد کنیم. یکی از اهداف این اقدام، ارزیابی میزان مواجهه سایتهای مورد استفاده کاربران ایرانی با سد تحریمها بود.
اکبری تصریح کرد: اکنون سامانهای پایشی در اختیار داریم که بهصورت ۲۴ ساعته و مداوم، صدها هزار دامنه از معروفترین و برترین دامنههای پربازدید جهان (Top Domains) را رصد میکند. یافتههای این پایش نشان میدهد که دقیقاً نزدیک به ۳۱ درصد (۳۰ ممیز چند دهم درصد) از این دامنهها بهروی کاربران ایرانی بسته است.
سهم عمده تحریمهای مستقیم در کنار آلودگی بدافزاری تجهیزات
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در تشریح علل فنی این انسداد گفت: بخش اعظم این محدودیتها ناشی از تحریمهای مستقیم است و سهم اندکی نیز به آلودگی بدافزاری برخی دستگاههای کاربران در کشور ارتباط دارد. سامانههای پایش بهخوبی تشخیص میدهند که مسدودسازی یک دامنه از سمت سرور مقصد اعمال شده یا اینکه به دلیل آلودگیهای گسترده تجهیزات، در لبه کلودها (Edge Cloud) پس زده میشود. با این حال، سهم غالب این محدودیتها بدون تردید متوجه تحریمهاست.
وی خاطرنشان کرد: غالب پلتفرمهای بزرگ بینالمللی، از تمام رابطهای برنامهنویسی گوگل (Google APIs) گرفته تا سرویسهای نامآشنای هوش مصنوعی نظیر چتجیپیتی (ChatGPT) و گروک (Grok)، برای کاربران داخل کشور مسدود هستند. علاوه بر این، بسیاری از پلتفرمهای غیرآمریکایی نیز به دلیل واهمه از جرایم و تبعات تحریمهای آمریکا، درخواستهای ارسالی از آیپیهای ایران را رد (Reject) میکنند و خدمات خود را بر روی ایرانیان میبندند.
تلاقی فشارهای بینالمللی با محدودیتهای داخلی و گرفتاری کاربران
اکبری با اشاره به فشارهای مضاعف بر کاربران تأکید کرد: وقتی این حجم از تحریمهای خارجی را در کنار محدودیتها و سیاستهای داخلی قرار میدهیم، رقم مسدودسازیها برای جامعه ایران به شکل چشمگیری افزایش مییابد.
وی ادامه داد: کاربر ایرانی حتی اگر به دنبال پلتفرمهای حساس یا محدودشده نباشد و تنها قصد انجام یک فعالیت عادی را داشته باشد، با بنبست روبهرو میشود؛ چه یک توسعهدهنده نرمافزار (Developer) و برنامهنویس باشد، چه یک پژوهشگر و چه یک شهروند عادی که میخواهد از سرویسهای معمول بینالمللی بهره بگیرد، با سد تحریمها مواجه است. بیشتر این خدمات از نوع B۲C (عرضه مستقیم به مصرفکننده نهایی) هستند که مورد نیاز مبرم محققان، تولیدکنندگان و کسبوکارها قرار دارند، اما دسترسی به آنها سلب شده است.
پارادوکس آشکار مدعیان جریان آزاد اطلاعات
رئیس هیئتمدیره شرکت ارتباطات زیرساخت با انتقاد جدی از رفتار دوگانه غرب اظهار داشت: کشورهایی که دم از دسترسی آزاد به اطلاعات و خدمات دیجیتال میزنند و شعار حمایت از ملت ایران سر میدهند، در عمل ۳۰ درصد خدمات وب جهان را بر روی مردم کشورمان بستهاند؛ رفتاری که با هیچکدام از ادعاهای آنها توجیهپذیر نیست و از نظر ما کاملاً محکوم است.
وی اضافه کرد: از طرف دیگر، مواجهه همزمان کاربران با سیاستهای محدودکننده داخلی سبب میشود که چارهای جز استفاده از ابزارهای دورزدن محدودیتها پیش روی آنها نماند؛ اقدامی که بهخودیخود چالشها، مخاطرات و گرفتاریهای امنیتی متعددی برای کاربران پدید میآورد.
انسداد بازیهای آنلاین کودکان حتی در صورت پرداخت اشتراک
معاون وزیر ارتباطات به دامنه نفوذ تحریمها تا سطح خدمات تفریحی و ردههای سنی پایین اشاره کرد و گفت: فهرست بلندبالایی از پلتفرمهای پرکاربرد بازی آنلاین (گیم) وجود دارد که مخاطب آنها کودکان و نوجوانان ایرانی هستند، اما دسترسی به آنها مسدود شده است. حتی با وجود اینکه خانوادهها و کودکان ایرانی حاضر به پرداخت هزینه ارزی و حق اشتراک این پلتفرمها هستند، باز هم با درهای بسته روبهرو میشوند.
توسعه ظرفیت شبکه از محل درآمدهای ترانزیت در شرایط دشوار ارزی
اکبری در ادامه نشست و در پاسخ به سؤالی پیرامون مقایسه وضعیت فعلی با دوران پیش از حوادث دیماه، بر ضرورت تفکیک میان دو شاخص «ظرفیت پهنای باند» و «ترافیک عبوری» تأکید کرد و گفت: ترافیک شبکه قطعاً با افت مواجه شده، اما ظرفیت پهنای باند همواره متناسب با تقاضا توسعه یافته است.
وی تشریح کرد: از آغاز دوره فعالیت در دولت تا پیش از رویدادهای دیماه، بیش از ۵۰ درصد رشد ترافیک در شبکه کشور رقم خورد و متناسب با آن، ظرفیت بینالملل نیز ارتقا یافت. ما در بخش ظرفیت فنی با هیچ کمبودی روبهرو نیستیم؛ هرچند تمامی تسویهحسابهای ما در بخش بینالملل بهصورت ارزی انجام میشود و با توجه به نوسانات نرخ ارز شرایط مالی سختی داریم، اما با بهرهگیری از درآمد حاصل از فروش ترانزیت داده، توسعه ظرفیت بینالملل را بهصورت مداوم پیش بردهایم.
خسارت به کابلهای فیبر نوری ارتباطی بین ایران و قطر و ایران و عمان
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت با اشاره به آسیبهای فیزیکی وارده به بستر ارتباطی در پی تحولات منطقهای و جنگ اظهار داشت: بخشی از ظرفیت ارتباطی کشور متأسفانه بر اثر قطعیها از دست رفت؛ از جمله فیبر نوری ارتباطی میان ایران و قطر که در جریان تنشها و جنگ قطع شد و حجم بالایی از ظرفیت را موقتاً خارج کرد.
وی افزود: همچنین یکی از خطوط فیبر میان ایران و عمان به دنبال اصابت و آسیبدیدگی ایستگاه ارتباطی ما در جاسک از مدار عملیاتی خارج شد. علاوه بر این، آخرین لینک فیبر نوری فعال در حوزه خلیج فارس نیز در روز جمعه دچار قطعی شد. با این حال، بلافاصله اقدامات فنی لازم انجام گرفت و این ظرفیتها از طریق مسیرهای جایگزین احیا شدند؛ بنابراین کشور از منظر ظرفیت پهنای باند بینالملل مشکلی ندارد.
بازیابی ۹۰ درصدی ترافیک؛ خروج یک ترابیت بر ثانیه به مسیرهای غیررسمی
اکبری درباره روند مصرف ترافیک شبکه خاطرنشان کرد: پیش از رخدادهای دیماه، رشد ترافیک بینالملل کشور بالای ۵۰ درصد بود که رکوردی بالاتر از میانگین رشد سالانه جهانی (۲۵ درصد) به شمار میرفت؛ اما پس از رویدادهای دیماه، جنگ تحمیلی و اعمال محدودیتها، این روند متوقف شد.
معاون وزیر ارتباطات تصریح کرد: در حال حاضر روند بازیابی آغاز شده و حدود ۹۰ درصد از حجم ترافیک بینالملل گذشته برقرار است. افت ۱۰ درصدی موجود نیز لزوماً به معنای کاهش نیاز و مصرف شبکه نیست؛ بلکه بر اساس ارزیابیهای ما در دوران جنگ و برقراری محدودیتها بخشی از ترافیک از درگاههای رسمی خارج شد و به سمت مسیرهای غیررسمی رفت که هنوز بازنگشته است. برآوردها حاکی است که این افت معادل حدود یک ترابیت بر ثانیه (۱Tbps) است که دقیقاً همین حجم ترافیک در حال حاضر از بسترهای غیررسمی در جریان است.
معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در ادامه نشست خبری در تحلیل وضعیت کیفیت سرویسدهی در شبکه کشور، از وجود شکافهای فنی جدی در دو بخش موبایل و ثابت خبر داد.
وی در پاسخ به پرسشها از وضعیت تأخیر (Latency) در شبکه موبایل اظهار داشت: در شبکه موبایل، میزان تأخیر کاربر از شبکه زیرساخت در ساعات غیرپیک (مانند ساعت ۴:۳۰ صبح) حدود ۳۵ میلیثانیه است، اما در ساعات پیک مصرف، این رقم به طور میانگین به ۹۵ میلیثانیه میرسد. این یعنی شبکه در ساعات پرترافیک با مشکل مواجه است که دلایل مختلفی از جمله عدم سرمایهگذاری کافی اپراتورها تا نیاز به تغییر ساختار بر اساس تغییرات جمعیتی و ظرفیتی را شامل میشود.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت شبکه ثابت، از یک بحران زیرساختی در این بخش پرده برداشت و گفت: ما هنوز در کشور بیش از ۷ میلیون پورت ADSL داریم که کیفیت لینک آنها در بهترین حالت تنها به ۱۶ مگابیت میرسد. نکته نگرانکننده این است که این حجم از پورتها تنها ۳۰ درصد از ظرفیتهای مورد نیاز را پوشش میدهند و کیفیت آنها در سطح استانداردهای روز نیست.
اکبری تأکید کرد که کاربران امروزی برای استفاده از رسانههای اجتماعی و پلتفرمهای جدید، نیازمند پهنای باند با کیفیت و پایدار هستند، اما ساختار فعلی شبکه ثابت در پاسخگویی به این نیازها با چالش جدی روبهرو است.
چرخه معیوب VPN؛ وقتی محدودیتها کیفیت سرویس را نابود میکند
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت با اشاره به سیاستهای موجود، از یک «چرخه معیوب» در شبکه خبر داد که ناشی از تلاقی محدودیتها و ابزارهای دور زدن آنهاست.
وی گفت: به دلیل وجود محدودیتهای داخلی و سیاستهای اعمال شده، کاربران ایرانی بهاجبار به استفاده از ابزارهای VPN روی آوردهاند. این موضوع باعث شده است که از یک سو کیفیت سرویس بهشدت آسیب ببیند و از سوی دیگر، فرآیند سوئیچینگ (جابهجایی) بین آیپیهای مختلف، بهویژه در VPNهای رایگان، بسیار زیاد شود.
وی افزود: مبارزه حداکثری با این ابزارها غیرممکن است؛ زیرا بسیاری از این ابزارها با سرویسهای قانونی در یک آیپی مشترک هستند و هرگونه محدودیت شدید بر روی یک آیپی، منجر به اختلال در هزاران سرویس دیگر میشود. در نتیجه، این چرخه معیوب باعث میشود کیفیت سرویس پایین بماند و کاربران برای بهبود وضعیت، باز هم به ابزارهای غیررسمی پناه ببرند.
شبکه داخلی ایران؛ «شبکهای آلوده» با حجم عظیم حملات روزانه
اکبری در بخش امنیت سایبری، با توصیف نقش شرکت زیرساخت بهعنوان «کریر» (Carrier) و مسئولیت آن در تقسیم کار ملی، از آمارهای تکاندهنده موجود در شبکه خبر داد.
وی گفت: «ما روزانه با حجم عظیمی از رخدادهای امنیتی روبهرو هستیم. بهطور میانگین روزانه ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار رخداد امنیتی از خارج به داخل و بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار رخداد از داخل به داخل ثبت میشود.»
وی با اشاره به وضعیت سلامت شبکه داخلی، تصریح کرد: حجم بسیار بالای رخدادهای “داخل به داخل” نشان میدهد که متأسفانه شبکه ما یک “شبکه آلوده” است. این حجم از رخدادهای داخلی، غیرطبیعی است و میتواند در عرصه بینالمللی نیز مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
معاون وزیر ارتباطات در پاسخ به پرسش درباره توان مقابله با حملات سنگین اخیر تأکید کرد: شرکت زیرساخت در لایه بینالملل، حملات DDoS از خارج از کشور را بهصورت ریلتایم (لحظهای) شناسایی و با آنها مقابله میکند. هفته گذشته یکی از بزرگترین حملات سایبری در سطح جهان رخ داد که ما با موفقیت از آن مقابله کردیم و تأثیر مستقیم و ملموسی بر سرویسهای داخل کشور مشاهده نشد.
تأخیر در بازگشایی اینترنت؛ فرآیندی تحت کنترل ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی دولت
اکبری در پاسخ به پرسش خبرنگار دیگری درباره علت طولانی شدن بازگشت ترافیک به سطح عادی (۳ ماه تأخیر برای رسیدن به ۹۰ درصد) و تأثیر عواملی چون سامانه احراز هویت (شاهکار) و فضای استیضاح، اظهار داشت: «بازگشت به وضعیت عادی، یک فرآیند مرحلهای بوده است. اگرچه برخی آمارها ممکن است متفاوت باشد، اما دلیل اصلی تأخیر در بازگشایی کامل، اجرای سیاستهای مصوب ستاد ویژه راهبری فضای مجازی دولت بوده است. تصمیمگیریها در این سطح توسط ستاد انجام میشود و اجرای دستورات آنها زمانبر بوده است.
وی همچنین درباره بحث احراز هویت گفت: احراز هویت بهخودیخود یک رویه استاندارد و درست در بسیاری از کشورهای جهان است، اما قطعاً این فرآیند و اعمال محدودیتهای مرتبط با آن، سرعت بازگشت به شرایط عادی را کاهش داده است.
ابعاد جدید تحریمها؛ زنگ خطر برای گواهیهای امنیتی SSL و پلتفرمهای دیجیتال
اکبری با اشاره به نگرانیهای جامعه تخصصی و کاربران پیرامون لغو مجوزهای عمومی (مانند لغو مجوز General License G ناظر بر مراودات دانشگاهی توسط خزانهداری آمریکا و احتمال تسری آن به مجوز D-۱ مربوط به فناوریهای اینترنتی) اظهار داشت: تحریمهای سایبری علیه کشورمان ابعاد گستردهای دارد و اخیراً با وجوه و اشکال جدیدی از آن روبهرو شدهایم که کاملاً ناعادلانه و ناجوانمردانه است. در سراسر جهان دسترسی به فضای مجازی و فراتر از آن، صیانت از دادهها و حریم خصوصی، از حقوق بنیادین کاربران شمرده میشود؛ اما متأسفانه با ابزارهای حقوقی و فنی، همین حق اولیه نیز از مردم ایران سلب میشود.
وی ابطال گواهیهای امنیتی دیجیتال (SSL Certificates) توسط مراجع صدور گواهی بینالمللی (CA) را یکی از مخاطرات جدی پیش روی کسبوکارهای ایرانی خواند و گفت: «چالش ابطال گواهیها، بهویژه از سوی مراجع صدور گواهی اروپایی و آمریکایی، یک تهدید واقعی است. کسبوکارهای ایرانی برای در امان ماندن از این بحران باید از وابستگی به یک گواهی واحد (Single CA) خارج شوند؛ آنها موظفند با معماری دقیق چندگانه، راهکارهای توزیع بار (Load Balancing) را پیادهسازی کرده و به سمت استفاده از مراجع بینالمللی غیرآمریکایی و غیراروپایی بروند تا کاربرانشان دچار انقطاع سرویس نشوند.
معاون وزیر ارتباطات درباره رویکرد بانکها به استفاده از گواهیهای ریشه داخلی (Local CA) تصریح کرد: «استفاده از مراکز ریشه داخلی تنها بخشی از مسئله را در اپلیکیشنهای بومی و سامانههای اندرویدی حل میکند؛ اما برای کاربرانی که ناچار به استفاده از مرورگرهای وب و سایر سیستمعاملها هستند، خطای امنیتی و انسداد ایجاد خواهد کرد. با وجود تمام این فشارها، ساختار دیجیتال کشور به بنبست نخواهد رسید، اما نیازمند راهکارهای منعطف و هوشمندانه از سوی مدیران فنی است.
بنبست سیاسی و امنیتی در تعمیر کابلهای فیبر نوری خلیج فارس و قطر
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در پاسخ به پرسشی پیرامون ریشههای تأخیر (پینگ) بالا برای کاربران و بهویژه گیمرها و تأثیر لایههای کنترلی شبکه، به جزئیات موانع ژئوپلیتیکی در آبهای منطقه اشاره کرد: بخش اصلی ترافیک اینترنت کشور از مبدأ قاره اروپا تأمین میشود و فاصله جغرافیایی میان ایران و مراکز داده اروپا بهصورت طبیعی دستکم ۸۰ میلیثانیه زمان رفتوبرگشت (RTT) را به همراه دارد. ما برای حل معضل گیمرها و کاهش پینگ، اتصال مستقیمی با سرورها و پلتفرمهای ابری مستقر در منطقه و از طریق کابل دریایی قطر برقرار کرده بودیم که متأسفانه این لینک ارتباطی دچار قطعی فیزیکی شد.
اکبری موانع موجود بر سر ترمیم این شریان ارتباطی را تشریح کرد و گفت: مالکیت این کابل در اختیار شرکت قطری است و به دلیل رخ دادن پارگی در حریم آبهای کویت، نیازمند مجوزهای حقوقی پیچیدهای است؛ از یکسو طرف مقابل اجازه اعزام شناورها و تیمهای فنی ایرانی برای عملیات ترمیم را نمیدهد و از سوی دیگر، شرکتهای بینالمللی و خارجی نیز به دلیل شرایط امنیتی و تنشهای منطقهای جرئت نزدیک شدن به آبهای پیرامونی ایران برای تعمیر کابل را ندارند. ما همزمان در تلاش بودیم خط ترانزیتی جدیدی از طریق عمان برای توزیع ترافیک و جبران خسارت فعال کنیم که متأسفانه آن لینک نیز با قطعی روبهرو شد و در حال حاضر رایزنیهای فنی و دیپلماتیک فشردهای برای رفع این موانع جریان دارد.
شکاف زیرساختی موبایل و ثابت؛ مصرف ماهانه ۲۵ گیگابایتی و سهم صفر درصدی از ۵G
رئیس هیئتمدیره شرکت ارتباطات زیرساخت با مقایسه تطبیقی وضعیت مصرف پهنای باند کاربران ایرانی با الگوهای بینالمللی گفت: میانگین مصرف دیتای هر کاربر ایرانی در بستر شبکه بین ۲۳ تا ۲۵ گیگابایت در ماه است. این حجم مصرف تقریباً همتراز با میانگین آمریکای شمالی و اروپاست؛ در حالی که این رقم در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس به حدود ۴۰ تا ۴۵ گیگابایت و در هند و نپال به نزدیکی ۳۵ گیگابایت میرسد. بنابراین تفاوت معناداری در تقاضای خام مصرف میان کاربران ما و جهان وجود ندارد.
وی تمایز اساسی و بحرانی ساختار اینترنت ایران را در الگوی واژگون سهم شبکهها دانست و تأکید کرد: در سطح بینالمللی، نسبت بهرهبرداری از اینترنت حدود ۷۰ درصد روی شبکه ثابت و ۳۰ درصد روی شبکه سیار است؛ اما در ایران به دلیل عقبماندگی تاریخی در توسعه شبکه ثابت، این نسبت دقیقاً معکوس شده و بیش از ۷۰ درصد ترافیک به دوش شبکه موبایل افتاده است. این ناترازی شبکه موبایل را تحت فشار شدید قرار داده است.
در همین حال، درآمدهای ناکافی و نظام تعرفهگذاری مانع سرمایهگذاری متناسب اپراتورها شده است؛ تا جایی که در شرایطی که ۵۰ درصد ترافیک مصرفی جهان در حال حاضر بر بستر نسل پنجم (۵G) مبادله میشود، سهم اینترنت ۵G در ایران همچنان نزدیک به صفر درصد است.
بنبست سیاستهای فعلی فیلترینگ؛ نگاه به حکمرانی فضای مجازی باید دگرگون شود
معاون وزیر ارتباطات در پاسخ به پرسشهای پیدرپی خبرنگاران درباره سرنوشت وعدهها پیرامون رفع فیلترینگ و موانع پیشرو، با صراحت از ناکارآمدی رویکردهای انسدادی انتقاد کرد و گفت: اقدامات و پیگیریها در این خصوص همواره در دستور کار وزارت ارتباطات بوده و خواهد بود؛ اما باید شفاف دید که تصمیمگیری در این پهنه صرفاً در اختیار یک وزارتخانه نیست و نهادهای صاحبنظر و اثرگذار متعددی در این عرصه حضور دارند. حتی در شرایط فعلی نیز برخی گروهها و تفکرات بهطور جدی معتقدند که نباید هیچگونه گشایشی در شبکه رخ دهد.
فیلترینگ و تحمیل هزینههای سنگین اقتصادی به سبد خانوارها
اکبری خاطرنشان کرد: موضع رسمی ما این است که سیاستهای اعمالشده فعلی کارآمد نبوده و این عدم کارآمدی با قاطعیت قابل اثبات است. هیچکس منکر اعمال حاکمیت کشورها برای پاسداری از امنیت روانی و گروههای آسیبپذیر در فضای مجازی نیست و این رویه در تمام دنیا مرسوم است؛ اما این حجم از محدودسازی گسترده نهتنها هدف سیاستگذاران را محقق نکرده، بلکه تبدیل به ضد خود شده و نتیجهای جز تحمیل هزینههای سنگین اقتصادی به سبد خانوارها، فرسایش روانی کاربران و تعمیق نارضایتی اجتماعی به بار نیاورده است؛ گواه این امر نیز حضور همگانی آحاد مردم و مسئولان در همین پلتفرمهای محدودشده است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت با تأکید بر لزوم چرخش راهبردی در سطح کلان کشور گفت: جهان با سرعت سرسامآوری در مسیر فناوریهای نوین در حال جهش است. اگر تمام وقت، انرژی و دغدغه ما به این گره بخورد که کدام پلتفرم بسته بماند و کدام باز شود، از رسالت اصلی خود یعنی توسعه زیرساختهای پایهای و فناورانه کشور باز خواهیم ماند. زمان آن فرارسیده است که نوع نگاه و گفتمانمان را در حوزه حکمرانی فضای مجازی به طور اساسی متحول کنیم.
کبری با اشاره به وضعیت جهانی استفاده از استارلینک گفت: در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون ترمینال استارلینک در سراسر جهان وجود دارد اما سهم این سرویس از ترافیک اینترنت در مقیاس جهانی نیز بالا نیست. استفاده از استارلینک در جهان از نظر میزان ترافیک سهم بالایی ندارد و سهم آن نسبت به کل ترافیک اینترنت جهانی کم است.
سهم ترافیک استارلینک در ترافیک ایران حدودا ۱ ترابیت بر ثانیه است
معاون وزیر ارتباطات در ادامه با اشاره به روند استفاده از اینترنت ماهوارهای در ایران گفت: اتفاقاتی که در ماههای گذشته رخ داده، موجب افزایش استفاده از استارلینک در کشور شده است. به صورت تخمینی سهم ترافیک استارلینک در ترافیک ایران حدودا ۱ ترابیت بر ثانیه است. اگر شرایط موجود تداوم داشته باشد استفاده از این سرویس در ایران میتواند روزبهروز بیشتر شود.
وی افزود: اگرچه تعداد ترمینالهای فعال استارلینک در ایران افزایش یافته و استفاده از این سرویس در ماههای گذشته بهویژه در ایام جنگ بیشتر شده است اما برآورد فعلی از سهم آن در مجموع ترافیک اینترنت کشور همچنان پایین است و آمار دقیق کاربران ایرانی نیز در اختیار نهادهای داخلی نیست.(مهر)
