۱۴۰۴؛ بدترین سال اقتصاد دیجیتال ایران
سال ۱۴۰۴ ایران با دو تهاجم نظامی و جنگ تمام عیار با آمریکا و اسراییل در دو مقطع یعنی تیرماه و اسفندماه مواجه شد که به شهادت رهبری انقلاب، شمار زیادی از مقامات نظامی، مسوولان، کودکان، مردم و تخریب گسترده زیرساختهای کشور انجامید.
۱۴۰۴ اما برای اقتصاد دیجیتال ایران نیز به طور قطع بدترین سال تاریخ کشور بود. از ناترازی برق که دکلهای مخابراتی را خاموش کرد تا جنگ ۱۲ روزه خرداد که نخستین قطع گسترده اینترنت به مدت ۸ روز را رقم زد. از دیماه و رقم خوردن بزرگترین خاموشی دیجیتال تاریخ ایران با ۲۱ روز قطع کامل ارتباطات کشور اعم از تلفن، پیامک، اینترنت و حتی برخی خدمات مبتنی بر شبکه ملی اطلاعات نیز قطع شد، تا اسفندماه که جنگ دوم آغاز شد و ایران رکورددار طولانیترین قطع اینترنت جهان شد؛ ۴۰ روز و همچنان ادامه دارد.
سالی که در آن، سیمکارت سفید افشا شد، استارلینک ممنوع شد و اینترنت طبقاتی گستردهتر شد، معضل اختلال در GPS پایدارتر شد، موضوع رفع محدودیتهای اینترنتی فراموش شد، کسبوکارها و جریان زندگی دیجیتال از هم پاشید، خسارات بیشماری برجای ماند و انبوهی از وقایع ناخوشایند دیگر برای اقتصاد دیجیتال ایران.
اگرچه در سال ۱۴۰۴ اتفاقات مثبتی هم در این حوزه رخ داد که همواره به واسطه سنگینی تلخیها به حاشیه و فراموشی رانده شد که در این گزارش اهم آنها نیز مرور شده است.
با این مقدمه، بخش نخست گزارش روزشمار «هفتهنامه عصر ارتباط» (به عنوان نخستین و قدیمیترین هفتهنامه حوزه فاوا با ۲۴ سال سابقه انتشار) از اهم رویدادهای حوزه فاوا و اقتصاد دیجیتال کشور پیش روی شماست.
• فروردین: آغاز خسارات ناترازی برق بر ارتباطات
فروردینماه سال ۱۴۰۴ همچون باقی ایام این سال با اخبار خوبی برای حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات آغاز نشد. بانک سپه با نخستین اختلال خود که به واسطه سرقت دادهها رخ داد خبرساز شد. وعدههای تعیین تکلیف فروش اینترنتی دارو و بیمه رانندگان تاکسی اینترنتی که از گذشته باز و محل تقابل شده بودند بار دیگر در دستور کار قرار گرفت.
ناترازیهای برق ارتباطات کشور را هم مختل کرد تا معضلی جدید و گسترده برای کاربران اینترنت و کسبوکارهای کشور خلق کند. رای پرونده ایران در شکایت از استارلینک صادر شد. درخواست ارایه اینترنت طبقاتی برای اساتید و دانشگاهها خبرساز شد و وعده ادامه رفع فیلترینگها به خاطره تبدیل شد.
۵ فروردین: ماجرای رادارگیم؛ از حاشیه تا بازگشت
در روزهای پایانی تعطیلات نوروزی، یک خبر در قالب پرسشی در فضای مجازی پیچید: سرویسهای «رادارگیم» و «۴۰۳» قطع شدهاند؟ شرکت ارتباطات زیرساخت، اما در بیانیهای اعلام کرد این دو سرویس که از دو سال پیش توسط بخش خصوصی اداره میشدند، تا پایان دسامبر ۲۰۲۴ از سرورهای خارجی (VPS) با هزینهای سالانه حدود ۲ میلیون یورو استفاده میکردند. قرارداد VPSها به پایان رسیده بود و شرکت زیرساخت دیگر تقبل هزینههای آن را نکرد.
اما پایان ماجرا این نبود. ۲۸ فروردین ۱۴۰۴ و پس از چند هفته سکوت، اعلام شد، «رادارگیم برگشته است.» این سرویس که دیماه ۱۴۰۱ برای حل مشکل کندی سرعت دانلود بازیها و پینگ بالا راهاندازی شده بود، با نسخهای جدید و بهبودیافته دوباره فعال شد.
۷ فروردین: هک بانک سپه؛ از شایعه تا واقعیت
در حالیکه تعطیلات عید به پایان نرسیده بود، یک گروه هکری مدعی شد که به سیستمهای بانک سپه نفوذ کرده و اطلاعات ۴۲ میلیون مشتری را از سال ۱۳۰۴ تا ۱۴۰۴ در اختیار دارد. حجم دادهها؟ بیش از ۱۲ ترابایت.
به فاصله کوتاهی اما رئیس روابط عمومی بانک سپه، قاطعانه گفت: «این ادعا از اساس کذب محض است. سیستمهای بانک سپه به اینترنت متصل نیستند و کاملاً بسته هستند. هیچ هک و نفوذی صورت نگرفته است.» او تأکید کرد که این شایعات تنها با هدف تشویش اذهان عمومی مطرح شدهاند.
اما بیست و سه روز بعد، اما روایت تازهای از راه رسید. محمدامین آقامیری، رئیس مرکز ملی فضای مجازی، در برنامه تلویزیونی «صف اول» نشست و پرده از واقعیت برداشت: «اتفاق اخیر هک نبوده، سرقت داده بوده است.»
اگرچه داستان اختلالها در بانک سپه ظاهرا تازه آغاز شده بود و در ایام آتی سال نیز تکرار شد که در گزارش آمده است.
۱۲ فروردین: نسخهای برای فروش اینترنتی دارو
در روزهایی که هنوز سفرههای هفتسین جمع نشده بودند، صدای یک وعده قدیمی و پرچالش از بهارستان به گوش رسید. نایبرئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس از «تعیین تکلیف فروش اینترنتی دارو» گفت. موضوعی که سالها در هالهای از ابهام مانده بود و حالا قرار بود تکلیفش روشن شود.
این موضوع اما به راحتی اعلام وعده مذکور پیش نرفت و به یکی از پرچالشترین و خبرسازترین موضوعات حوزه اقتصاد دیجیتال در سال ۱۴۰۴ تبدیل شد. تقابل وزارتخانههای اقتصاد، بهداشت و ارتباطات آنچنان بالا گرفت که پای رییس جمهوری را نیز به این پرونده باز کرد که در ادامه گزارش و طبق روزشمار به آن پرداخته خواهد شد.
۱۷ فروردین: بیمه رانندگان تاکسیهای اینترنتی
هنوز هوای بهاری تهران سرد بود که وعده گرم دیگری این بار از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به گوش رسید. وزیر تعاون گفت: «آییننامه لایحه بیمه رانندگان تاکسیهای اینترنتی و شاغلین فضای مجازی به تصویب رسیده است.»
اما این موضوع نیز روایتی قدیمی و تکراری بود از سالهای قبل بود و حالا دوباره پرونده بیمه رانندگان اینترنتی روی میز دولت باز شده بود. این بار اما وزیر تعاون از «تصویب آییننامه» سخن میگفت، نه یک وعده ساده.
اگرچه این وعده تا پایان سالی که گذشت گذشته از اخبار متعدد، در نهایت از وعده به خبر تبدیل نشد تا این موضوع نیز به زمانی نامعلوم در آینده موکول شود.
۲۰ فروردین: آغاز خسارات ناترازی برق بر ارتباطات
ناترازی و قطع مکرر برق در اقصا نقاط کشور امسال نه از تابستان که از اواخر اولین ماه سال ۱۴۰۴ آنقدر تشدید شد که گریبان ارتباطات و اینترنت کشور را نیز گرفت.
در مناطق مختلف استان تهران از جمله دماوند، شهرری، اسلامشهر، رباطکریم و حتی برخی نقاط مرکزی تهران، قطعی برق بهصورت برنامهریزیشده یا غیرمنتظره رخ میداد و بلافاصله آنتندهی اپراتورهای تلفن همراه نیز مختل میشد.
این مشکل که به کارتخوانها نیز سرایت کرده بود به معضلی فرسایشی برای مردم و کسبوکارها تبدیل شد. در نهایت انگشت اتهام به سمت عدم تجهیز دکلهای مخابراتی به باتریهای مناسب گرفته شد و پای وزارت ارتباطات نیز به ماجرا باز شد.
قطعی برق به حدی مستمر و طولانی شده بود که یک ماه بعد ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، آمار تلخی را اعلام کرد و گفت: «اپراتورهای تلفن همراه از خاموشیها بیش از ۱۰ هزار میلیارد ریال آسیب دیدهاند. متضرر اصلی خانواده ارتباطات است.»
او تأکید کرد: باتریهای دکلها تنها ۲۰ تا ۳۰ دقیقه تجهیزات را حفظ میکنند و «قرار نیست ناترازی انرژی را جبران کنند.» هاشمی همچنین گفت: در همه جای جهان، این باتریها فقط برای خاموش کردن آرام تجهیزاتاند، نه روشن نگه داشتن اینترنت.
در نهایت اما جلسات زیاد و طولانی میان سازمان رگولاتوری، توانیر و اپراتورهای ارتباطی برگزار شد تا از یک سو فهرست سایتهای اولویتدار برای جلوگیری از قطع برق و سرور کسبوکارهای بزرگ تهیه شود و از سوی دیگر باطری مورد نیاز برای اپراتورها تامین شود.
در نهایت نیز این معضل با توقف قطعیهای برق در ماههای بعد مهار شد.
۲۱ فروردین: شکایت ایران از استارلینک
در این تاریخ اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) بار دیگر پشت ایران ایستاد. در جلسه کمیسیون مقررات رادیویی که ۲۷ اسفند تا ۱ فروردین برگزار شد، اعتراض آمریکا رد و رای نهایی صادر شد: استارلینک باید از حقوق سرزمینی ایران تبعیت کند.
ماجرا از سال ۱۴۰۰ آغاز شده بود. ایران با استقبال از اینترنت ماهوارهای، لندینگرایت را به اپراتورها ابلاغ کرد و سپس از ITU خواست تا استارلینک به قوانین ایران احترام بگذارد. اتحادیه جهانی نیز دو شرط تعیین کرد: اول، بدون مجوز در خاک ایران خدمات ارائه ندهد؛ دوم، دستگاههای غیرمجاز را شناسایی و غیرفعال کند.
آمریکا بخش اول را پذیرفت اما در نامهای مشترک از سوی FCC و وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد: «پیدا کردن دستگاههای قاچاق به ما مربوط نیست.» اما ITU در اقدامی بیسابقه، این ادعا را رد کرد و تأکید نمود که حتی شناسایی و غیرفعالسازی دستگاههای غیرمجاز نیز بر عهده استارلینک است.
اتحادیه جهانی از نروژ به عنوان کشور ثبتکننده استارلینک خواست فوراً اقدام کند. همچنین به پیشنهاد ایران، صفحه وب اختصاصی برای انتشار عمومی این مصوبات ایجاد میشود. هند، پاکستان و ویتنام نیز همین مسیر را در پیش گرفتند.
اگرچه در سال 1404 با وقوع سه بار قطعی اینترنت، نه تنها نتیجه شکایت در ITU به حاشیه رفت بلکه جهش گستردهای در استفاده از تجهیزات استارلینک نیز در ایران رخ داد که کار را به تصویب یک قانون در مجلس، ایجاد پارازیت روی اینترنت ماهوارهای و انبوهی از هشدار و اخبار شناسایی و دستگیری حملکنندگان، نصبکنندگان و کاربران استارلینک کشاند که در ادامه گزارش به آنها پرداخته میشود.
۲۶ فروردین: استارت اینترنت طبقاتی برای استادان و دانشگاهها
اوایل سال بود که وزیر علوم گفت: منتظر پاسخ وزارت ارتباطات است. حسین سیمایی صراف، در پاسخ به سوالی درباره اینترنت بدون فیلتر ویژه اساتید و دانشجویان، صراحتاً گفت: «هنوز انجام نشده است. ما یک توافقنامه به وزارت ارتباطات پیشنهاد دادیم که هنوز آن وزارتخانه آماده نشده آن را امضا کند.»
این وعده که زمانی با عنوان «اینترنت طبقاتی» شناخته میشد، ابتدا با واکنش منفی وزارت ارتباطات روبهرو شده بود. اما این روایت تغییر کرد. پس از دو جنگ تمامعیار در سال گذشته، این موضوع از یک طرح حاشیهدار به یک نیاز عادی و رایج و به یکی از پرتکرارترین سوژههای سال ۱۴۰۴ تبدیل شد که تا پایان سال ادامه یافت.
۲۸ فروردین: گامهای بعدی رفع فیلترینگ
پس از رفع فیلترینگ واتساپ و گوگلپلی در سال 1403 که با حواشی زیاد انجام شد، انتظارات از دولت و وعدههای رییس جمهوری برای رفع فیلترینگ سایر پلتفرمها قوت گرفت و این موضوع را در فهرست داغترین سوژهها و گزارشهای محافل رسانهای و سیاسی کشور قرار داد.
28 فروردین ستار هاشمی وزیر ارتباطات گفت: «امسال گامهای بعدی در خصوص رفع فیلتر سکوهای بینالمللی برداشته خواهد شد» و «امسال انشاءالله شاهد گشایشهایی در این خصوص خواهیم بود.»
هاشمی تأکید کرد که فرایند مذاکرات زمانبر است، اما با نگاه دولت چهاردهم به همگرایی میان نگاههای مختلف، نتیجه حتماً حاصل خواهد شد.
موضوعی که در ادامه سال با سه بار قطع اینترنت و وقوع دو جنگ، از فهرست مطالبات به فهرست خاطرات منتقل شد!
البته در آن مقطع همچنین وزیر ارتباطات درباره هک شدن اطلاعات کاربران یکی از اپراتورها نیز واکنش نشان داد و گفت: «رخ دادن این اتفاقات دور از ذهن نیست» و پیگیری آن بر عهده متولیان مشخص است.
او همچنین با طرح نخستین زمزمههای تغییر نرخ اینترنت موبایل، از وضعیت نامناسب اقتصادی اپراتورها برای توسعه گفت و تأکید کرد که بهینهسازی قیمتها به گونهای انجام خواهد شد که هزینه توسعه در سبد هزینه مردم قرار نگیرد. (عصر ارتباط)
