۲۰۲۵، بدترین سال خاموشی اینترنت در جهان؛ ایران در صدر
در همین رابطه Techradar، یکی از رسانههای مرجع حوزه فناوری در گزارشی نوشت، حتی یک روز در سال ۲۰۲۵ هم بدون حداقل یک قطعی اینترنت سپری نشد. این جمله آغازین تکاندهنده گزارش سالانه اخیر از گروه حقوق دیجیتال Access Now و ائتلاف #KeepItOn است.
اکنون ۱۰ سال از زمانی که این ائتلاف شروع به ردیابی خاموشیهای ارتباطی جهانی کرد، میگذرد و آمار خاموشیها همچنان در حال افزایش است. در سال ۲۰۲۵، رکورد ۳۱۳ قطعی اینترنت در ۵۲ کشور مستند شد که ۷ کشور برای اولین بار در فهرست قرار گرفتند.
به گفته فلیسیه آنتونیو، مدیر کمپین جهانی #KeepItOn، در حالی که درگیری، همچنان محرک اصلی این خاموشیهاست (که ۱۲۵ قطعی در ۱۴ کشور را شامل میشود)، تیم او روند جدید و پیچیدهای را شناسایی کرده است. به نظر میرسد فرایند مشخصی از قطعی کامل اینترنت بهسمت محدودیتهای «هدفمندتر» وجود دارد.
اشتباه نکنید! این تغییر، یک پیروزی برای حقوق دیجیتال نیست، بلکه اتفاقاً بیانگر تشدید فشار است. محدودسازان بهطور فزایندهای در حال هدف قرار دادن سرویسهای VPN و اتصالات اینترنت ماهوارهای هستند و راههای جایگزین را که مردم در طول بحران به آنها متکیاند، بهطور سیستماتیک مسدود میکنند. دسترسی به این خطوط حیاتی، دقیقاً زمانی که بیشترین نیاز به آنها وجود دارد، دشوارتر میشود.
وبسایت تِکرادار در گفتوگو با آنتونیو، تلاش کرده چگونگی تحول چهره محدودسازی اینترنت و چالشهای پیشرو در سال ۲۰۲۶ را بررسی و واکاوی کند.
• افزایش قطعی اینترنت در سطح پلتفرم
خاموشی کامل اینترنت، عواقب اقتصادی بزرگی برای یک کشور دارد، زیرا کسبوکارها فلج شده و قادر به انجام عملیات روزمره نیستند. در سال ۲۰۲۵، زیان اقتصادی کلی جهانی ناشی از این خاموشیها، بالغ بر ۱۹.۷ میلیارد دلار برآورد شده است.
این پیامدهای اقتصادی،نشان میدهد کارشناسان، شاهد یک تغییر استراتژیک هستند. محدودکنندگان بهجای قطع کامل وب، بهطور فزایندهای مسدود کردن پلتفرمهای خاص رسانههای اجتماعی و پیامرسان را انتخاب میکنند.
بر اساس گزارش Access Now، این رویکرد به یک انتخاب ارجح برای بسیاری از دولتها تبدیل شده است. این گروه در سال ۲۰۲۵، تعداد ۹۴ مورد خاموشی، که بهطور خاص پلتفرمهایی مانند واتساپ، فیسبوک، اینستاگرام، تلگرام و تیکتاک را در ۴۰ کشور هدف قرار داده بود، ثبت کرد. این میزان، جهش قابلتوجهی نسبت به ۷۷ حادثه ثبتشده در سال ۲۰۲۴ دارد.
آنتونیو توضیح میدهد که دولتها، اغلب این موضوع را بهعنوان یک نقطه میانی «قابلقبولتر» نسبت به خاموشی کامل میدانند.
با وجود این، او میگوید: «اما مردم برای اداره کسبوکار و برقراری ارتباط به این پلتفرمها متکی هستند، لذا این اقدام برای آنها همچنان مانند یک خاموشی کامل عمل میکند.»
برنامههای فیلترشکن و سایر ابزارهای دور زدن، راهحلهای آسانی برای این نوع مسدودسازی ارائه میدهند. این ابزارها با جعل آدرس IP کاربر، به افراد اجازه میدهند با چند کلیک، بهگونهای به نظر برسند که گویی از کشوری دیگر متصل شدهاند و به آنها «گذرنامه رایگان» برای دسترسی به سرویسهای مسدودشده میدهند.
در همین رابطه افزایش ناگهانی پذیرش VPN، اکنون شاخص قابل اعتمادی از محدودیتهای تحمیلشده توسط دولتهاست. در سال ۲۰۲۵، یک ارائهدهنده محبوب ویپیان رایگان، افزایش ثبتنام را تا ۳۵هزار درصد در ۶۲ کشور گزارش داد.
• حملات هدفمند به اتصالات جایگزین
با افزایش تعداد شهروندانی که برای دور زدن مسدودسازیهای پلتفرم به ابزارهای دور زدن روی میآورند، دولتها نیز راههای تهاجمیتری برای ممانعت از آنها پیدا میکنند. این راهها، از سرکوبهای فیزیکی و فیلترینگ دیجیتال پیچیده تا قوانین جدید و جریمههای سنگین را شامل میشود. کارزار علیه این خطوط حیاتی دیجیتال، هرگز اینقدر گسترده نبوده است.
در جامو و کشمیر تحت اداره هند، مقامات، ممنوعیت دوماهه VPNهای غیرمجاز را اجرا کردند. این، فقط یک مسدودسازی دیجیتال نبود. همچنین گزارشهایی مبنی بر جستوجوهای فیزیکی تلفن توسط پلیس و آغاز اقدامات امنیتی علیه صدها کاربر که برنامههای VPN را روی دستگاههای خود داشتند، منتشر شد.
ونزوئلا نیز سال گذشته، بهشدت با استفاده مردم از VPN برخورد کرد و تنها در ژانویه ۲۰۲۵، بیش از ۲۰ سایت مرتبط با ویپیان را مسدود کرد. با وجود تغییر رژیم در این کشور، مدافعان حقوق دیجیتال محلی تأیید کردند که «هیچ تغییر معناداری» در چشمانداز سانسور ونزوئلا دیده نمیشود.
اگرچه سانسور VPN چیز جدیدی نیست، اما سال ۲۰۲۵ با حملهای جدیدتر به اتصالات جایگزین، شامل هدف قرار دادن اینترنت ماهوارهای مدار پایین زمین (LEO) مانند استارلینک، سپری شد.
در همین رابطه، آنتونیو توضیح میدهد که دولتها «فراتر از حد معمول» برای خاموش کردن استارلینک و ابزارهای مشابه آن تلاش میکنند.
در ژوئن ۲۰۲۵ [بعد از جنگ ۱۲ روزه]، ایران قانونی را تصویب کرد که واردات، فروش و استفاده از ابزارهای اینترنتی غیرمجاز را جرمانگاری میکند. طبق این قانون، شهروندانی که از خدمات اینترنت ماهوارهای استفاده میکنند، با عواقب قانونی شدیدی مانند زندان طولانیمدت مواجه میشوند.
در میانمار، سرکوب، حتی فیزیکیتر است و گزارشهایی مبنی بر مصادره سختافزار توسط مقامات و دستگیری ارائهدهندگان خدمات محلی وجود دارد.
آنتونیو میگوید: «سال گذشته، شاهد ۱۴ حادثه در هفت کشور بودیم که اتصالات جایگزین در آنها هدف قرار گرفتند که این میزان، در مقایسه با تنها چهار حادثه در سال ۲۰۲۴، قابلتوجه است.»
چند ماه اول سال ۲۰۲۶ نشان داده که این روند شتاب میگیرد. در ایران، مقامات، با ایجاد اختلال در اتصالات استارلینک، تقریباً آن را بیفایده کردهاند. در همین حال، دولت اوگاندا در ژانویه ۲۰۲۶، تنها چند روز قبل از اعمال خاموشی اینترنت در کل کشور در طول انتخابات عمومی، با استناد به عدم صدور مجوز محلی، دستور داد استارلینک، تمام پایانهها و خدماتش را غیرفعال کند.
این تشدید اقدامات، الگوی آشکاری از فشار دیجیتال را نمایان میکند.
آنتونیو میافزاید: «قبلاً، VPNها برای دور زدن خاموشیها رایج بودند، بنابراین دولتها به سراغ آنها رفتند. اکنون که اتصال ماهوارهای در حال تبدیل شدن به شریان حیاتی است، دولتها شروع به اختلال در دسترسی به آن کردهاند.»
• مرز بعدی برای کنترل دیجیتال؟
در ادامه این گزارش آمده اگر سال ۲۰۲۵، برای فرسایش آزادی دیجیتال در جهان رکوردشکن بود، سال ۲۰۲۶، از هماکنون در مسیر پیشی گرفتن از آن قرار دارد و ایران و روسیه، در خط مقدم این جریان هستند.
ایرانیان تاکنون دو خاموشی ارتباطی تقریباً کامل را تجربه کردهاند. موج دوم [بعد از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶] که همچنان ادامه دارد، اکنون از مرز ۶۰ روز گذشته است. اتفاقطی که به گفته آنتونیو، آن را به «طولانیترین قطعی سراسری اینترنت در تاریخ» تبدیل میکند.
روسیه نیز آنچه را که ناظران، «سرکوب بزرگ اینترنت» نامیدهاند، آغاز کرده است. دسترسی به اینترنت در برخی شهرها مختل شده، تلگرام مسدود شده و سیستمهای جدیدی برای شناسایی و مسدودسازی استفاده از VPN، پیادهسازی شده است.
نکته مهم این است که هر دو کشور ایران و روسیه، اکنون بهسمت فرایند سانسور پیچیدهتر، تغییر جهت دادهاند: «سفیدسازی» (Whitelist) برخلاف «سیاهسازی» (Blacklisting)! سیاهسازی، سنتی است که در آن سایتهای خاصی مسدود میشوند، اما سیستم سفیدسازی، بازی را تغییر میدهد. در اینجا، بهطور پیشفرض کل اینترنت مسدود میشود و تنها تعداد انگشتشماری از سرویسهای «دارای اهمیت اجتماعی» که موردتأیید دولت هستند، اجازه فعالیت دارند.
آنتونیو میگوید: «این، روشی شفاف برای دولتهاست تا آنچه را که در حال وقوع است، کنترل کنند و تصمیم بگیرند چهکسی به اینترنت دسترسی داشته باشد؛ موضوعی که هدفِ دفاع از اینترنت جهانی برای همه را بیاعتبار میکند. لذا ما باید همانقدر که به قطعیهای کامل اینترنت توجه میکنیم، به این موضوع نیز توجه کنیم.»
بااینحال، هرچند چالشها رو به افزایش است، اما مقاومت جهانی، همچنان قدرتمند باقی مانده و سال ۲۰۲۵، چند پیروزی تاریخی برای حقوق دیجیتال به همراه داشته است.
در سطح بینالمللی، دیوان کیفری بینالمللی (ICC)، بهطور رسمی پیوند بین قطعیهای اینترنت و جنایت علیه بشریت را به رسمیت شناخته است.
ژوئن گذشته، «ائتلاف برای آزادی آنلاین» (Freedom Online Coalition) نیز بیانیهای منتشر کرد و از دولتها خواست تا از هدف قرار دادن زیرساختهای اینترنت در طول درگیریها دست بردارند.
بااینحال، مهمترین مقابله از سوی کسانی صورت میگیرد که در سایه سانسور زندگی میکنند. غیرنظامیان هر روز امنیت خود را به خطر میاندازند تا پایانههای استارلینک را به مناطق محدودشده قاچاق کنند و روشهای جدیدی برای دور زدن مسدودسازی دیجیتال ابداع کنند.
و در نهایت اینکه در سالی که با تاریکی دیجیتال تعریف میشود، تلاشها برای روشن کردن چراغهایی نیز تداوم دارد. (عصر ارتباط)
در نهایت:
***
هیچ کشوری نباید مخالف آزادی بیان و اینترنت باشد؛ پس حتی اگر تمام کشورها دست به محدودیت اینترنت بزنند، باز هم نمی توان اینترنت محدود و دستکاری شده را توجیه کرد و یا آن را پذیرفت.😏
چون محیطی که مخالف بودن در آن ایمن نباشد محیطی نیست که روی رشد متمرکز باشد – محیطی است که روی کنترل متمرکز است.